Sinh thái h†c dܧi góc nhìn cûa Tam giáo (Nho, PhÆt, Lão )
Thái Công Tøng
Abstracts
Vietnamese in their majority practice a syncretism of 3 religions, namely confucianism, bouddhism, taoism and where ecology is omnipresent. Following general introduction about ecology in section 1, section 2 discusses about the ecological crisis of the world today, as it gets hotter, stormier, crowded and less biodiverse. Section 3 addresses ecology from three perspectives in the nature conservation:
-in Confucianism, we refer to the interrelation of Heaven, Earth, and Humans which are the basis of all creatures: Heaven gives them birth, earth nourishes them and humans complete them with rites and music .
-in Buddhism, spirituality is based upon an ecology of mind and body as well as environment. Compassion implies that all life forms are mutually interdependent, thus we should not destroy the fauna and indirectly the vegetation cover which constitutes their natural habitat. Insatiable human deire will lead to the over-exploitation of natural resources. The threefold path, namely morality, mindful awareness, wisdom as well as living with no greed plays a central role in preserving biodiversity and sustainability of resources. By the causal principle of interdependence, all individual entities are relational and interconnected thus living in harmony with nature is helping our Mother Earth from destruction.-In Taoism, everything is composed of two opposite forces known as Yin and Yang; the world is governed by the 5 following elements ( Water, Metal, Wood, Soil, Fire) which interact and balance together under the Dao supreme principle which is the natural course of everything. Overexploitation of one of these elements is destroying the nature equilibrum, thus we should cultivate the way of no-action and let nature be itself.
Section 4 discusses how to be in harmony with nature, and discusses the concepts of ecological footprint and entropy.
Section 4 discusses how to be in harmony with nature, and discusses the concepts of ecological footprint and entropy.
Finally, in the concluding remarks in Section 5, the author mentions that these 3 religious perspectives can make important contribution to environmental ethics, helping people care more about our common Earth which supports us .
1. NhÆp ÇŠ
Sinh thái h†c dÎch tØ danh tØ ecology. Chº ecology, có gÓc tØ hai chº Hi Låp : oikos (nÖi ª) và logos (môn h†c). Cái nÖi ª cûa con ngÜ©i có ÇÃt mË, núi mË, sông mË, bi‹n mË nhÜng càng ngày nÖi ª cûa nhân loåi Çang ÇÙng trܧc s¿ mÃt thæng b¢ng gi»a tài nguyên thiên nhiên v§i con ngÜ©i, gây ra phá rØng, ô nhiÍm môi trÜ©ng sÓng, gây nên s¿ thay Ç°i khí hÆu, tåo tiŠn ÇŠ cho các bÃt °n cûa th‰ gi§i ngày nay .
Th‰ nhÜng, hàng ngàn næm trܧc, tri‰t h†c ñông PhÜÖng v§i 3 tôn giáo chính là Nho giáo, PhÆt giáo, Læo giáo Çã suy ngÅm sâu xa vŠ các vÃn ÇŠ này.Trong m¶t th‰ gi§i càng ngày càng toàn cÀu hoá, m¶t th‰ gi§i ph£ng, Çang phäi ÇÓi ÇÀu v§i s¿ bi‰n Ç°i khí hÆu, v§i ô nhiÍm môi trÜ©ng nhÜ hiŒn nay thì các tÜ tܪng trong Tam giáo Çáng cho ta suy nghï và tØ Çó tìm låi ÇÜ®c nh»ng chân lš bÎ bÕ rÖi trong quên lãng .
Bài tham luÆn này nêu lên các vÃn nån môi trÜ©ng do s¿ bi‰n Ç°i khí hÆu trên toàn cÀu, sau Çó tìm hi‹u tÜ tܪng Tam giáo trong vÃn ÇŠ môi trÜ©ng.
2. Các bi‰n Ç°i khí hÆu do s¿ mÃt thæng b¢ng các y‰u tÓ sinh thái .
V§i cu¶c cách mång kÏ nghŒ, loài ngÜ©i Çã thø hܪng ÇÜ®c nhiŠu tiŒn nghi vÆt chÃt nhÜ xe hÖi, máy bay, vÆt liŒu tiêu dùng. NhÜng huy chÜÖng có hai m¥t vì Ç¢ng sau các tiŒn nghi Ãy thì khí hÆu cÛng thay Ç°i do nh»ng khí Ƕc nhÜ Co2 tØ xe c¶, tØ các nhà máy phun khói và thäi các khí Ƕc trên bÀu tr©i làm trái ÇÃt nóng lên. Các khí Ƕc Çó thÜ©ng dÜ®c g†i là khí nhà ki‰ng là vì khi các bÙc xå m¥t tr©i phän chi‰u tØ m¥t ÇÃt lên së bÎ các khí Ƕc này ngæn chÆn låi làm trái ÇÃt càng ngày càng nóng tÜÖng t¿ nhÜ trong m¶t nhà ki‰ng trong Çó ngÜ©i ta trÒng rau, trÒng hoa ª các xÙ lånh vào mùa Çông .
XÜa kia, trên trái ÇÃt này dân cÜ không Çông nhÜ ngày nay . V§i tiŒn nghi y t‰ cao nên t› lŒ trÈ em ch‰t lúc sÖ sinh giäm Çi rõ rŒt nên ngày nay dân sÓ tæng nhanh :
PhÓ phÜ©ng chÆt hËp ngÜ©i Çông Çúc
Bòng b‰ nhau lên nó ª non (Tú XÜÖng).
Dân sÓ Çông Çòi hÕi næng lÜ®ng Ç‹ nÃu æn, Ç‹ Çun nܧc, Ç‹ t¡m gi¥t. Dân sÓ Çông Çòi hÕi có nguyên liŒu Ç‹ làm nhà cºa, làm bàn gh‰. Dân sÓ Çông Çòi hÕi nhiŠu nhà máy Ç‹ sän xuÃt ra ÇiŒn, ra vÆt liŒu tiêu dùng. Dân sÓ Çông Çòi hÕi xe c¶ di chuy‹n Çi làm. Dân sÓ Çông Çòi hÕi lÜÖng th¿c mà muÓn có lÜÖng th¿c trên ÇÃt càng ngày càng ít dÀn thì phäi dùng phân bón và muÓn có phân bón låi phäi có næng lÜ®ng và nguyên liŒu tØ sän phÄm dÀu hoä và hÖi ÇÓt.
Và næng lÜ®ng Ç‹ sän xuÃt ra các tiŒn nghi là tØ dÀu hoä và hÖi ÇÓt, phát thäi các khí nhà ki‰ng làm khí hÆu trái ÇÃt nóng dÀn gây änh hܪng l§n ljn sinh hoåt loài ngÜ©i mà sau Çây là nh»ng hÆu quä:
-dâng cao m¿c nܧc bi‹n khi‰n cho nh»ng vùng thÃp duyên häi së bÎ ngÆp và dân cÜ së mÃt ch° ª. Riêng ª ViŒt Nam, các vùng thÃp ven bi‹n nhÃt là miŠn châu th° sông HÒng và châu th° Cºu Long së bÎ ngÆp, de doå d‰n an ninh lÜÖng th¿c vì løt l¶i làm Çê bi‹n không chÎu ÇÜ®c khi nܧc bi‹n dâng;
-nܧc Çåi dÜÖng Ãm lên cÛng tåo nên nhiŠu cÖn bão månh v§i sÙc tàn phá khûng khi‰p nhÜ ª Mi‰n ñiŒn tháng 5 vØa qua (2008), gây ra nån lû løt, kéo theo hàng chøc ngàn ngÜ©i ch‰t, phá hoåi cä m¶t vùng châu th° trÒng lúa lâu nay . Dï nhiên m†i cái ÇŠu tÜÖng quan vì lû løt së kéo theo nån nghèo Çói vì lÜÖng th¿c së khan hi‰m.
Ý thÙc ÇÜ®c viŒc này, ngay tØ næm 1997, nhiŠu nܧc Çã h†p låi ª Kyoto (NhÆt Bän) Ç‹ kš chung m¶t thÕa ܧc nh¢m giäm lÜ®ng khí thäi CO2 và các khí khác gây hiŒu Ùng nhà ki‰ng, sau này ÇÜ®c bi‰t là NghÎ ñÎnh ThÜ Kyoto. Trong NghÎ ñÎnh ThÜ này cÛng Çòi hÕi các nܧc b§t sº døng than Çá, khí ÇÓt, xæng dÀu chuy‹n sang næng lÜ®ng såch nhÜ m¥t tr©i, gió v.v.
Sau Çây, ta së lÀn lÜ®t phân tích vài änh hܪng các b¶ môn Ãy trên tÜ tܪng sinh thái Ç‹ thÃy các h†c thuy‰t ñông PhÜÖng luôn ÇŠ cao thiên nhiên :
3. Sinh thái h†c theo Tam Giáo
31.Sinh thái h†c trong Nho giáo.
Trong lÎch sº Trung Hoa, chúng ta bi‰t r¢ng sau th©i kì Xuân Thu Chi‰n QuÓc (tØ næm 770 ljn næm 220 trܧc Công nguyên ) kéo dài mÃy træm næm ÇÀy loån låc, tranh chÃp thì vào Ç©i nhà Hán muÓn tái lÆp låi k› cÜÖng, các danh nho Çã ÇŠ nghÎ ra ba giŠng mÓi là Tam CÜÖng (Quân, SÜ, Phø ) và næm ÇÙc cûa cá nhân g†i t¡t là NgÛ ThÜ©ng (Nhân, Nghïa, LÍ, Trung, Tín ). Riêng vÛ trø quan thì luôn luôn ÇŠ cao s¿ hài hoà cûa 3 y‰u tÓ Thiên, ñÎa và Nhân.
Thiên có nghïa nôm na là ông Tr©i .. Khi nói vŠ Tr©i, ta nghï ngay ljn bÀu tr©i, mây , các sao ban Çêm, gió th°i, tóm låi nh»ng thông sÓ vŠ khí hÆu, vŠ trái ÇÃt : bão, løt, Ƕng ÇÃt, núi lºa .Ch£ng th‰ mà ngÜ©i nông dân thÜ©ng nhìn tr©i Ç‹ cÀu cho mÜa thuÆn gió hoà ÷n tr©i mÜa n¡ng phäi thì, NÖi thì cày cån, nÖi thì bØa sâu ho¥c : Låy Tr©i mÜa xuÓng, lÃy nܧc tôi uÓng ,lÃy ru¶ng tôi cày v.v.
Ch» Tr©i ÇÜ®c nh¡c ljn mÃy chøc lÀn trong các câu KiŠu; nó ÇÒng nghïa v§i God, v§i ÇÃng TÓi Cao. ‘Tr©i làm chi c¿c bÃy Tr©i’; nhåc sï cÛng nói ljn Tr©i: ‘låy Tr©i mÜa tuôn, håt m¶ng vÜÖn lên’; ‘tr©i ÜÖm n¡ng cho mây hÒng’..
ñÎa có nghïa là ÇÃt v§i sông, suÓi, hÒ, ao, núi, rØng, cây cÕ, cÕ cây, sa måc, ÇÃt liŠn, bi‹n cä
Và gi»a hai cänh gi§i Thiên và ñÎa là Nhân .
Nhân là ngÜ©i, nhÜng phäi hi‹u theo nghïa r¶ng là m†i sinh vÆt trên trái ÇÃt.
Vào Ç©i Hán, và Ç¥c biŒt dܧi triŠu Hán VÕ Ç‰ (140-87 trܧc Công nguyên ), ñ°ng Tr†ng ThÜ nhÆn r¢ng con ngÜ©i có ÇÎa vÎ tr†ng y‰u, giúp sÙc tr©i ÇÃt mà ‘hoàn thành’vån vÆt .Ông vi‰t: ‘Tr©i, ÇÃt và ngÜ©i là cái gÓc cûa vån vÆt .Tr©i sinh vån vÆt, ÇÃt nuôi vån vÆt, ngÜ©i làm thành vån vÆt’. Quan niŒm ‘thiên nhân tÜÖng quan’, ‘thiên nhân h®p nhÃt’ là m¶t Ç¥c Çi‹m cûa tri‰t h†c Trung Hoa. Có hai nghïa, nghïa thÙ nhÃt là tr©i và ngÜ©i giÓng nhau còn nghïa thÙ hai là tr©i và ngÜ©i ‘thông’ v§i nhau, nghïa là quan hŒ mÆt thi‰t v§i nhau. Trong nho h†c, các câu nhÜ ‘thiên nhân vô nhÎ’ (tr©i và ngÜ©i là m¶t), ‘thiên t¡c nhân, nhân t¡c thiên’ (tr§i là ngÜ©i, ngÜ©i là tr©i ), ‘vån vÆt nhÃt th‹’ v.v. ÇŠu cho r¢ng thiên nhiên và con ngÜ©i có liên hŒ lÅn nhau cho nên cÀn gi» s¿ cân b¢ng vån vÆt, ‘Çåt ljn trung dung hài hoà, tr©i ÇÃt n¢m ª Çó, vån vÆt nh© Çó mà ÇÜ®c nuôi dܪng vÆy (chí trung hoà, thiên ÇÎa vÎ yên, vån vÆt døc yên ) . NhÜ vÆy, theo Nho h†c, con ngÜ©i phäi hoà mình v§i vÛ trø, không cÜ«ng hi‰p vÛ trø vì trung hoà là luÆt ÇiŠu hoà, luÆt quân bình cûa vÛ trø, nó chi phÓi m†i hoåt Ƕng tØ tr©i, ÇÃt ljn vån vÆt và con ngÜ©i .
Thiên cÛng còn có nghïa nh»ng ÇÃng tÓi cao, vô hình . Quan niŒm Thiên ñÎa Nhân kéo theo các khái niŒm nhÜ làm viŒc gì cÛng phäi Thiên th©i, ñÎa l®i, Nhân hoà . N‰u có tai ÜÖng thì có Thiên tai nhÜ bäo løt, hån hán, ñÎa tai nhÜ Ç¶ng ÇÃt, ÇÃt chuÒi, Nhân tai là các tai ÜÖng do ngÜ©i tåo ra nhÜ phá rØng v.v. NhÜ vÆy, vŠ vû trø quan, cái tam thÙc (trinome) nhÜ Thiên ñÎa Nhân có hàm š r¢ng nên sÓng theo ‘Çåo tr©i’ hay ‘thiên Çåo’ tÙc phäi sÓng hài hoà v§i tr©i và ÇÃt . Suy ra thì ngày nay, vì con ngÜ©i Çã không tôn tr†ng bÀu tr©i nên Çã xäy ra nhiŠu bi‰n Ç°i khí hÆu, gây ra tai tr©i ách nܧc và cÛng vì con ngÜ©i không tôn tr†ng trái ÇÃt nên Çã có nh»ng hiŒn tÜ®ng nhÜ sa måc hoá, khûng hoäng lÜÖng th¿c.
32. Sinh thái h†c trong PhÆt giáo.
Trong TÙ DiŒu lj cûa h†c thuy‰t PhÆt giáo, chº Kh° là chº ÇÀu tiên. Ngoài cái kh° theo nghïa thông thÜ©ng nhÜ Çau Óm, bŒnh tÆt, già y‰u, có thêm cái kh° khác do bi‰n Ç°i khí hÆu v§i thiên tai, bäo løt, hån hán tóm låi cái kh° do s¿ suy thoái cûa môi trÜ©ng sÓng nhÜ nܧc bi‹n dâng, thi‰u høt lÜÖng th¿c, ô nhi‹m môi trÜ©ng v§i nh»ng dòng sông Çã qua Ç©i, v§i núi tr†c, v§i mÎt mù ÇÒi cát v.v.
DiŒn tích rØng m‡i ngày m‡i co cøm, v§i phá rØng bØa bäi thì lÃy Çâu mà hoá giäi ÇÜ®c khí nhà ki‰ng, ngæn chÆn lû løt, giäm b§t sÙc nóng. Ÿ ViŒt Nam thì nån lâm t¥c hoành hoành, phá h‰t rØng già . ñây låi là m¶t chuyŒn cÜ©i ra nܧc m¡t .
Dܧi ÇÀu ÇŠ ‘RØng Quäng Nam kêu cÙu’, nhà báo vi‰t : ‘ Lâm t¥c vÅn ngang nhiên dùng xe ô-tô, xe máy, xe bò chª g‡ liên tøc gi»a ban ngày; lâm t¥c k‰t g‡ thành tØng bè, mäng, phao cao-su ch© Çêm tÓi cho xuôi theo dòng sông Bung, sông Vu Gia vŠ tÆp k‰t tåi huyŒn ñåi L¶c, bi‰n ÇÎa phÜÖng này thành ‘ch® g‡ lÆu’ l§n nhÃt cûa tÌnh : Ç‹ kéo g° tØ rØng ra ÇÜ©ng cho xe t§i chª vŠ xuôi, cä hàng ngàn con ‘trâu t¥c’ tham gia. NgÜ©i ta còn trÒng tØng ru¶ng cÕ cho ‘trâu t¥c’ æn, nhiŠu ngÜ©i không bi‰t, còn khen vùng này chæn nuôi phát tri‹n månh ! (báo Thanh Niên ra ngày 11 tháng 6 næm 2008)
Trong Ngû gi§i cûa nhà PhÆt thì gi§i ÇÀu tiên là không sát sanh. NhÜ vÆy cÛng có nghïa là không sæn b¡n hoang thú. ñiŠu này cÛng có nghïa là phäi bäo tÒn rØng rú vì n‰u không có rØng thì loài thú hoang, chim muông së không nÖi trú Än .Tøc ng» ta cÛng có nói ljn hai t¶i l§n trong môi trÜ©ng : Çó là NhÃt phá sÖn lâm, nhì Çâm Hà Bá . Phá sÖn lâm thì không còn rØng rú khi‰n ÇÃt Çai bÎ xói mòn, chuÒi ÇÃt løt l¶i . Vô hình chung, Çåo PhÆt qua ÇiŠu ræn trong ngû gi§i Çã khuy‰n cáo s¿ Ça dång sinh h†c (biodiversity).
ñÙc PhÆt trong kinh Pháp Cú cÛng khuyên không nên ÇÓn rØng mà phäi ‘ÇÓn rØng døc v†ng’ vì chính døc v†ng làm môi trÜ©ng hiŒn nay bÎ hu› hoåi:
ñÓn rØng ‘døc v†ng’ , ch§ ÇÓn cây,
Vì cänh rØng này gây s® hãi (Kinh Pháp cú: PhÄm ñåo )
V§i rØng rú ÇÜ®c bäo tÒn, sÙc khoÈ con ngÜ©i ÇÜ®c tæng lên vì rØng toä ra oxy qua hiŒn tÜ®ng quang h®p và hút b§t các khí Ƕc do khói nhà máy, khói xe hÖi hàng vån chi‰c suÓt ngày Çêm di chuy‹n phát ra. ñó là các khí nhà ki‰ng (green house gas) làm Çäo l¶n khí hÆu trái ÇÃt .
RØng là nguÒn gen th¿c vÆt. Nh© quÏ gen Çó mà có th‹ thay Ç°i hay cäi thiŒn các giÓng hiŒn có, b¢ng cách lai giÓng, ghép cây, Ç‹ tåo ra các giÓng m§i thích nghi v§i môi trÜ©ng m§i, kháng sâu hÖn, giúp tæng gia nông phÄm.. S¿ Ça dång sinh h†c là ÇiŠu kiŒn cÀn thi‰t Ç‹ có m¶t quÏ gen phong phú. Vì rØng chÙa nhiŠu loåi th¿c vÆt khác nhau nên Çó là m¶t kho gen vï Çåi; muÓn tháp gen thì phäi có gen nào cÀn nhÜ có cây có gen kháng m¥n, kháng bŒnh thì ÇÜa gen Çó vào loài cây muÓn cäi thiŒn. NhÜ vÆy rØng là vàng xanh vì rØng chÙa m¶t kho gen vï Çåi mà công nghŒ sinh h†c (biotechnology) luôn luôn cÀn có Ç‹ nghiên cÙu, tìm tòi tåo ra thuÓc m§i, cây m§i, giúp cho nhân loåi . Ngày nay, bäo vŒ s¿ Ça dång sinh h†c là m¶t trong nh»ng chû ÇŠ quan tr†ng trong s¿ bäo vŒ môi trÜ©ng. Th¿c vÆy, v§i s¿ gia tæng dân sÓ, con ngÜ©i Çã phá hûy luôn môi trÜ©ng sÓng, kéo theo Çó là sa måc hoá, m¥n hoá, phá rØng và tØ s¿ hu› hoåi môi trÜ©ng sÓng låi änh hܪng ngÜ®c låi ljn Ç©i sÓng con ngÜ©i v§i nån Çói kém, nån løt l¶i .
SÙc khÕe không chÌ có nghïa là phäi ‘vai u thÎt ch¡c’ mà sÙc khÕe tâm linh cÛng rÃt quan tr†ng. RØng giúp con ngÜ©i thÜ giãn, tìm låi s¿ im l¥ng, tïnh mÎch:
Ta dåi ta tìm nÖi v¡ng vÈ
Th¿c vÆy, vào rØng, thª không khí trong lành, nhìn sao ban Çêm, nhìn suÓi, nghe nܧc róc rách, bܧm lÜ®n nhªn nhÖ, chuÒn chuÒn, nghe côn trùng rÌ rä, m¥t træng lên, sao Çêm nª ÇÀy tr©i, giúp ta tránh ÇÜ®c các cæng th£ng cûa cu¶c sÓng máy móc Çô thÎ, giúp ta quên Çi nh»ng n‡i nh†c nh¢n cûa th‹ chÃt và phøc hÒi låi các giá trÎ tâm linh . Th¿c vÆy, chúng ta bi‰t r¢ng bán cÀu não bên trái là khu v¿c lš trí, tÜ duy cûa khoa h†c còn bán cÀu não bên phäi là mänh ÇÃt cûa nghŒ thuÆt. Chính nh© s¿ phân bÓ chÙc næng cûa hai bán cÀu não nên khi làm viŒc suy tÜ mŒt mÕi thì thÜ giãn ng« lòng mình là rØng, ng« hÒn mình là mây (thÖ HÒ Dz‰nh), së giúp cÖ th‹ nhanh chóng phøc hÒi låi khä næng trí tuŒ và sÙc làm viŒc .
Ta cÛng thÃy trܧc cänh vÆt bao la cûa vÛ trø r¢ng con ngÜ©i chÌ là m¶t thành phÀn nhÕ bé và tØ Çó cäm thÃy khiêm tÓn hÖn . Thi‰u ÇÙc khiêm tÓn thì con ngÜ©i dù rÃt ti‰n b¶ vŠ vÆt chÃt và kÏ thuÆt Çæ trª nên con ngÜ©i dã man và tàn ác.Ta Çi chùa, Çi giáo ÇÜ©ng chính š thÙc ÇÜ®c gia sän thiêng liêng cûa mình, vì nhÆn thÙc rõ giá trÎ cao quš cûa con ngÜ©i cÛng nhÜ bi‰t rõ tính t¿ cao t¿ Çåi cÓ h»u cûa con ngÜ©i .N‰u không nh© vào m¶t quyŠn l¿c månh më tØ bên ngoài, chúng ta có th‹ ngã trª låi vào cái hÓ t¿ cao t¿ mãn Ãy m¶t cách dÍ dàng .
Còn nh§ trܧc Çây Thû tܧng ƒn Ƕ Atal Bihari Vajpaqyeetrong tháng 8/2001 Çæ thu bæng džc thÖ cûa mình cho ThÜ viŒn QuÓc h¶i Hoa Kÿ . Trong sÓ các bài thÖ vi‰t b¢ng ti‰ng Hindi cûa chính mình, có m¶t bài ÇÜ®c nhiŠu ngÜ©i Üa thích ‘Heights‘. Bài thÖ k‰t thúc b¢ng câu : Låy Chúa, ÇØng Ç‹ con trèo quá cao d‰n n‡i không th‹ cúi xuÓng ôm hôn kÈ khác. ñØng Çem ljn s¿ cao ngåo cho con‘`My Lord, Never let me climb so high that I can't bend down to embrace another human. Deliver me ever from such arrogance.'
Trong cøm tØ TØ, Bi, HÌ, Xä thì ch» TØ ÇÙng ÇÀu tiên. Ai cÛng bi‰t là ñåo PhÆt chû trÜÖng tØ bi, lÃy BÒ ÇŠ tâm, BÒ ÇŠ nguyŒn và BÒ ÇŠ hånh làm chû y‰u . Tâm trong sáng g†i là TuŒ tâm, tâm thanh tÎnh thì g†i là Thanh tÎnh tâm, tâm r¶ng l§n thì g†i là ñåi tâm, Tâm chân thÆt thì g†i là Chân tâm, tâm bao dung thì g†i là TØ Bi tâm. M†i ÇÙc tính trên cûa Tâm Çúc k‰t vào ch» BÒ ÇŠ Tâm .
Tâm có m¶t n¶i hàm r¶ng l§n vì bao gÒm tâm thÙc (lïnh v¿c nhÆn thÙc, có š thÙc), tâm cänh ,tâm niŒm, tâm tÜ, tâm tính, tâm s¿, tâm pháp (m†i phÜÖng pháp tác Ƕng lên tâm lš, tØ tác Ƕng lên š thÙc nhÜ giáo døc và công tác tÜ tܪng ljn tác Ƕng lên vô thÙc nhÜ tâm lš liŒu pháp ), tâm cäm, tâm trång, tâm hÒn, tâm linh, tâm xúc, tâm bŒnh. BÃy nhiêu Çû thÃy tâm phÙc tåp, mà phÙc tåp cÛng Çúng vì tâm do hàng ngàn neuron trên não b¶ tác Ƕng lên nhau, v.v. và có th‹ nói tâm chính là n¶i dung môn h†c g†i là tâm lš h†c .
Khi tâm an và bi‰t hܧng thiŒn thì ch£ng nh»ng mình ÇÜ®c hånh phúc mà còn hoà ÇÒng ÇÜ®c v§i cái tâm Çåi ngã cûa vÛ trø. Tâm bao dung r¶ng lÜ®ng cûa ngÜ©i tù cäi tåo, dù ‘mÜ©i næm m¥t såm soi khe nܧc, ta hoá thân thành vÜ®n c° sÖ’ nhÜng vÅn s¤n sàng phá chÃp:
Ta vŠ cúi mái ÇÀu sÜÖng Çi‹m/Nghe n¥ng tØ tâm lÜ®ng ÇÃt tr©i/ Ta vŠ nhÜ lá rÖi vŠ c¶i/ B‰p lºa nhân quÀn Ãm tÓi nay/Chút rÜ®u hÒng Çây xin rܧi xuÓng/Giäi oan cho cu¶c bi‹n dâu này (Ta vŠ cûa Tô Thùy Yên )Quan niŒm PhÆt giáo v§i tâm tØ bi v§i m†i sinh vÆt ‘nhÃt thi‰t chúng sinh giai c¶ng thành PhÆt Çåo’ là quan niŒm viên dung. Chúng sinh ÇÒng m¶t th‹, mình và ngÜ©i không khác, l®i ngÜ©i là l®i mình, gi‰t håi kÈ khác là gi‰t mình.
PhÆt giáo dåy r¢ng không có cái nào ÇÙng riêng rë ÇÜ®c h‰t vì m†i viŒc ÇŠu tÜÖng quan tÜÖng thu¶c v§i nhau và Çó là thuy‰t trùng trùng duyên khªi (principle of Conditioned Arising, ( paticcasamuppada) .NhÜ vÆy bäo vŒ môi trÜ©ng tÙc là bäo vŒ con ngÜ©i vì môi tru©ng là m†i cái chung quanh ta nhÜ ÇÃt, rØng, sông, suÓi .
Các vÃn nån hiŒn nay trên th‰ gi§i chÌ có th‹ giäi quy‰t b¢ng cái Tâm .Nh© bÓi cänh yên tÌnh, tâm hÒn m§i yên tÌnh Ç‹ suy tÜ cùng vån vÆt . Có suy tÜ cùng vån vÆt m§i có th‹ nhìn vån vÆt b¢ng tâm tܪng:
‘Trong niŠm im l¥ng vô ngôn Çó, nh»ng vang v†ng, š nghï, nh¿a sÓng cûa ngôn tØ, cûa hành Ƕng, cûa š nghïa càng tràn b© Ç‹ xóa bÕ m†i biên gi§i mà t¡m g¶i, bao dung lÃy h‰t thäy (Doãn QuÓc SÏ trong Vào ThiŠn )
Trong Çåo PhÆt, có khái niŒm Tam Ƕc: tham, sân, si .
Lòng tham vô Çáy khi‰n ta tiêu thø nhiŠu, t°n håi ljn môi trÜ©ng tài nguyên . Trong xã h¶i Tây phÜÖng, nhiŠu nhà có ljn 3 hay 4 xe hÖi, chÜa k‹ ljn trung bình 3 cái máy truyŠn hình, thêm vào là các máy DVD, máy ÇiŒn toán rÒi ÇiŒn thoåi di Ƕng do Çó tài nguyên thiên nhiên trong lòng ÇÃt nhÜ s¡t, këm, thi‰c, ÇÒng, chì ÇŠu mÃt dÀn . M¥c dù có tái ch‰ bi‰n nhÜng nghïa trang xe hÖi, nghïa trang máy computer, lÅn l¶n v§i máy tÆp th‹ døc vÙt Çi ÇÀy rÄy. Trong kinh Di Giáo, ñÙc PhÆt có nói: ‘Tri túc chi nhÖn, tuy ng†a ÇÎa thÜ®ng, do vi an låc . BÃt tri túc giä, tuy xÙ thiên ÇÜ©ng, diŒc bÃt xÙng š’ . Có nghïa là: NgÜ©i bi‰t th‰ nào là Çû thì tuy n¢m dܧi ÇÃt, ngÜ©i Çó cÛng ÇÜ®c an vui. Trái låi, ngÜ©i không bi‰t Çû, luôn chÆt vÆt chåy theo ܧc v†ng thì dù ª thiên ÇÜ©ng cÛng không bao gi© toåi š .
MuÓn ÇÜ®c giäi thoát khÕi kh° Çau do s¿ hu› hoåi cûa môi trÜ©ng sÓng, con ngÜ©i cÀn phäi nhÆn thÙc là ñÃt MË, Sông MË, Núi MË, Bi‹n MË có tài nguyên h»u hån mà s¿ tham lam con ngÜ©i là vô hån. NgÜ©i PhÆt tº là ngÜ©i sÓng thiŠn, sÓng tri túc chÙ không sÓng ch§p giÆt, tìm m¶t phút huy hoàng rÒi sau Çó Çau kh° triŠn miên nhÜ trong thÖ : Thà m¶t phút huy hoàng rÒi ch®t t¡t, Còn hÖn buÒn le lói suÓt træm næm’ . (Xuân DiŒu ) .Trái låi, ngÜ©i PhÆt tº ÇÜa ra m¶t cách sÓng tÌnh thÙc, tìm chuy‹n hoá các kh° Çau thành hånh phúc, chuy‹n thÃt v†ng thành nghÎ l¿c:
ThiŒn cæn ª tåi lòng ta,
Ch» Tâm kia m§i b¢ng ba ch» tài .
ThiŒn cæn tÙc khi ta làm ÇÜ®c 3 nghiŒp lành nhÜ thân nghiŒp, khÄu nghiŒp, š nghiŒp là ta
Çã gieo ÇÜ®c m¶t thiŒn cæn tÓt . ThiŒn cæn chÜa phäi là PhÆt tính vì thiŒn cæn có n¶i, có ngoåi, có h»u lÆu, -nghïa là còn vܧng phiŠn não-, có vô lÆu, tÙc h‰t phiŠn não, có thÜ©ng và có vô thÜ©ng còn PhÆt tánh thì không có n¶i, không có ngoåi, không h»u lÆu, không vô lÆu v.v.
PhÆt giáo dåy Chánh mŒnh nghïa là không æn tr¶m, không gi‰t, không ma túy nghiŒn ngÆp . Tham thì vô Çáy, không gi§i hån nên làm tài nguyên cån dÀn. Con ÇÜ©ng thoát kh° cÛng n¢m trong nhÆn thÙc chân chính, tÙc chánh ki‰n . Chánh mŒnh và chánh ki‰n là các chº trong Bát chánh ñåo.
Theo ÇÙc PhÆt, chÌ có con ÇÜ©ng trí huŒ tÙc nhÆn thÙc chân chính m§i giúp con ngÜ©i giäi thoát khÕi b‹ kh°. Vô minh là nguyên nhân chính gây ra kh° Çau . NhÜ vÆy, muÓn ÇÜ®c giäi thoát, con ngÜ©i cÀn phäi thoát ra ngoài vòng ái ngä, nguyên nhân chính cûa kh° Çau và nhÜ vÆy cu¶c sÓng m§i an låc. CÛng nhÜ vån vÆt, cái ngã chÌ do duyên h®p và së bi‰n hoåi . Cu¶c Ç©i theo chu kÿ sanh, diŒt nhÜ m¶t bánh xe luân hÒi, tØ xÜa ljn mãi vŠ sau . Nhà nhåc sï không nói ljn bánh xe, nhÜng ví nhÜ hòn sÕi Çá læn :
Hòn Çá læn bên ÇÒi/ Hòn Çá r§t xuÓng cành mai/ Røng cánh hoa mai gÀy/ Chim chóc hát ti‰ng qua Ç©i, ljn m¶t ngày n†, nhìn låi mình, ch®t m¶t chiŠu tóc tr¡ng nhÜ vôi, ngÜ©i ta b°ng thÃy ‘nghe tiŠn thân vŠ chào ti‰ng lå, nh»ng mai hÒng ngÒi nh§ thiên thu ‘(CÕ xót xa ÇÜa )
NhÜ vÆy, bài toán môi trÜ©ng phäi giäi quy‰t tØ m‡i cá nhân, tØ m‡i hành Ƕng: bi‰t Çû là Çû, không tiêu thø quá sá vì bi‰t r¢ng con ngÜ©i hôm nay phäi Ç‹ låi cho con ngÜ©i ngày mai các tài nguyên . Không còn tài nguyên thì nhân loåi së kh° Çau, loån låc, gây thêm nån di dân môi trÜ©ng.
3.3. Sinh thái h†c trong Lão giáo
G†i là Lão giáo, vì cha ÇÈ cûa h†c thuy‰t này là Lão Tº. Theo h†c thuy‰t này thì cái cæn nguyên ÇÀu tiên cûa vÛ trø chi phÓi m†i viŒc trên Trái ÇÃt này là m¶t cái gì vô hình, vô s¡c không có tên; Lão tº g†i là cái ñåo nên h†c thuy‰t này còn g†i là ñåo giáo .Chính cái ñåo này làm cho trái ÇÃt có 4 mùa, có ngày, có Çêm, bi‹n có thu› triŠu, nܧc lên nܧc xuÓng, tóm låi ñåo là luÆt t¿ nhiên cûa Tr©i ñÃt, là nguÒn gÓc cûa vÛ trø, có trܧc vÛ trø. Mà cái Çåo, tÙc cái luÆt t¿ nhiên, là không cÀn tranh mà hay th¡ng, không cÀn nói mà hay Ùng nghiŒm, không cÀn m©i mà các vÆt vÅn theo vŠ, l© m© mà hay mÜu tính . (Thiên chi Çåo, bÃt tranh nhi thiŒn th¡ng, bÃt ngôn nhi thiŒn Ùng, bÃt triŒu nhi t¿ lai, thiŒn nhiên nhi thiŒn mÜu ).
Theo Lão Tº, tr©i ÇÃt v§i ngÜ©i là m¶t, ÇŠu do Çåo sinh ra cä .Trong vÛ trø có bÓn cái l§n mà NgÜ©i là m¶t .NgÜ©i b¡t chܧc ÇÃt, ÇÃt b¡t chܧc tr©i, tr©i b¡t chܧc Çåo, Çåo thì t¿ nhiên nhi nhiên .(V¿c trung h»u tÙ Çåi, nhi nhân cÜ kÿ nhÃt yên . Nhân pháp ÇÎa, ÇÎa pháp thiên, thiên pháp Çåo, Çåo pháp t¿ nhiên ) .
Lão giáo v§i thuy‰t âm dÜÖng, ngÛ hành . M†i vÆt ÇŠu có hai trång thái âm dÜÖng . Âm dÜÖng chÌ là thu¶c tính mâu thuÅn n¢m trong tÃt cä m†i s¿ vÆt; nó giäi thích hiŒn tÜ®ng mâu thuÅn, chi phÓi m†i s¿ bi‰n hoá và phát tri‹n cûa s¿ vÆt .Nói chung, phàm gì có tính chÃt hoåt Ƕng, hÜng phÃn, ª ngoài, hܧng lên, sáng chói, nóng r¿c ÇŠu thu¶c vŠ dÜÖng và ngÜ®c låi là âm .Trong thiên nhiên, m¥t tr©i, ban ngày, phía trên, phía ngoài là DÜÖng còn m¥t træng, ban Çêm, phía dܧi, phía trong là âm...Âm dÜÖng tuy bao hàm š nghïa mâu thuÄn, ÇÓi ch†i nhÜng còn bao hàm cä š nghïa nguÒn gÓc ª nhau mà ra, h° tr®, Ùc ch‰ nhau mà tÒn tåi . Trong âm có mÀm mÓng cûa dÜÖng và trong dÜÖng có mÀm mÓng cûa âm .
Còn ngû hành là 5 chÃt cæn bän Kim, M¶c, ThÛy, Hoä, Th°.Các y‰u tÓ này cÛng tác Ƕng tÜÖng quan v§i nhau, theo cä hai nghïa tÜÖng sinh và tÜÖng kh¡c. Kh¡c và sinh ÇŠu cÀn thi‰t cho s¿ quân bình tåo hoá.
Sau Çây là vài ví dø vŠ s¿ tÜÖng sinh và l¿c lÜ®ng ÇÓi tr†ng cûa nó :
Thu› sinh M¶c: nh© nܧc m§i có cây m†c nhÜng M¶c sinh Thûy: nh© rØng nuôi dÜ«ng nguÒn nܧc .
M¶c sinh Hoä :Cây cÓi làm mÒi cho lºa ÇÕ nhÜng Hoä sinh M¶c: tro tàn giúp cây phát tri‹n .
Hoä sinh Th° :Tro tàn tích låi làm ra ÇÃt nhÜng Th° sinh Hoä: dܧi lòng ÇÃt là nh»ng núi lºa .
Th° sinh Kim : Lòng ÇÃt tåo nên kim loåi nhÜng Kim sinh Th° : các Çá phún xuÃt lâu ngày së tåo nên ÇÃt .
Và Çây là vài ví dø vŠ tÜÖng kh¡c và l¿c lÜ®ng ÇÓi tr†ng:
M¶c kh¡c Th° : RÍ cây Çâm xuyên l§p ÇÃt còn Th° Sinh M¶c: ÇÃt nuôi cây.
Th° kh¡c Thu›: ñÃt Ç¡p Çê cao ngæn nܧc lÛ còn Thûy sinh Th° : dòng nܧc chª phù sa bÒi l¡ng.
Thu› kh¡c Hoä : Nܧc dÆp ÇÜ®c lºa còn Hoä sinh Thûy :kim loåi nóng së chäy thành nܧc .
Hoä kh¡c Kim : Lºa nung chäy s¡t thép còn Kim sinh Hoä: các kim loåi trong lòng ÇÃt phun ra lºa, tåo nên núi lºa.
Kim kh¡c M¶c: Thép cÙng do ch¥t cây còn M¶c sinh Kim: cây rØng che chª cho các kim loåi dܧi ÇÃt .
N‰u Ùng døng thuy‰t ngÛ hành vào môi trÜ©ng h†c thi:
Phá rØng (M¶c) së änh hܪng ljn chu kÿ nܧc (Thu›) làm løt l¶i nhiŠu hÖn, phá vª s¿ hài hoà gi»a 2 chÃt này. TrÒng rØng së làm lÜu lÜ®ng nܧc nhiŠu hÖn
ñào b§i cát (Kim) làm thay Ç°i ch‰ Ƕ thu› væn cûa dòng sông (Thu›)
Cháy (Hoä) cÛng tác Ƕng ljn rØng (M¶c) và làm ÇÃt khô c¢n (Th° )
BÒi b° ÇÃt b¢ng phân hoá h†c (Kim) làm hoa màu thêm tÓt tÜÖi (M¶c) .ñ‹ ÇÃt dÓc bÎ xói mòn (Th°) së làm mùa màng (M¶c) bÎ hÜ håi .
Trong s¿ bi‰n Ç°i khí hÆu hiŒn nay, chính vì các nhà máy và xe c¶ (Kim) phát thäi nhiŠu khí nhà ki‰ng trên bÀu tr©i (Hoä) làm nhiŒt Ƕ Trái ÇÃt tãng nên các täng bæng ª B¡c c¿c và Nam c¿c chäy làm m¥t nܧc bi‹n dâng (Thu›), làm nhiŠu vùng ÇÃt duyên häi bÎ ngÆp (Th°), không th‹ trÒng hoa màu, lÃp cây rØng ngÆp m¥n (M¶c).
Sau Çây ta thº phân tích änh hܪng cûa vài y‰u tÓ nói trên :1.änh hܪng trên Thu›
-trên các dòng häi lÜu : Ÿ ÇiŠu kiŒn bình thÜ©ng, các dòng häi lÜu nóng (nhÜ Gulf Stream) khi chäy vào vùng ôn ǧi së giäi phóng nhiŒt, làm không khí ª vùng này Ãm lên .Sau Çó các dòng häi lÜu lånh dÀn và chìm xuÓng tÀng nܧc thÃp hÖn (do nܧc lånh thÜ©ng n¥ng hÖn nܧc nóng ) rÒi chäy trª vŠ vùng xích Çåo .NhÜng khi nhiŒt Ƕ tæng së làm các täng bæng ª hai c¿c tan nhanh, khi‰n Ƕ m¥n giäm Çi và cÖ ch‰ trên së bÎ xáo tr¶n .. Do nܧc bi‹n càng ít m¥n thì càng nhË nên các dòng häi lÜu khi Çã lånh Çi vÅn không th‹ chìm xuÓng. Các dòng häi lÜu ngØng chäy. Hàng loåt sinh vÆt bi‹n tuyŒt chûng. Bi‹n mÃt khä næng hÃp thø các loåi khí gây hiŒu Ùng nhà ki‰ng. B¡c Âu tØ trܧc ljn nay, nh© dòng häi lÜu Gulf Stream nên Ãm; n‰u vÆy thì B¡c Âu không còn nhÆn ÇÜ®c dòng không khí nóng tØ xích Çåo lên së trª thành lånh.
-trên Çåi dÜÖng: Khí hÆu thay Ç°i khi‰n Çåi dÜÖng ngày càng Ãm và l§p không khí trên bŠ m¥t Çåi dÜÖng ngày càng nóng Äm hÖn . Bão l§n vì th‰ ngày càng xuÃt hiŒn nhiŠu hÖn: miŠn Trung xÜa kia vài næm m§i có m¶t trÆn bão; ngày nay chÌ riêng næm 2007 Çã có 6 trÆn bão liên ti‰p, kéo theo løt l¶i, ÇÜ©ng hÜ, nhà sÆp.. Nóì khác Çi, nhiŒt Ƕ nܧc bi‹n càng tæng, bæo nhiŒt ǧi càng d» d¶i .
2. änh hܪng trên Th°: TØ s¿ Ãm lên cûa Trái ñÃt, nܧc bi‹n dâng cao së làm nhiŠu vùng thÃp ven duyên häi bÎ ngÆp nܧc m¥n, làm mÃt Çi diŒn tích canh tác nông nghiŒp .
3. änh hܪng trên M¶c : Khí hÆu nóng lên cÛng gây hån hán, kéo theo cháy rØng làm mÃt Çi s¿ Ça dång sinh h†c. Và khi không còn rØng che phû thì xÄy ra xói mòn ÇÃt Çai (Th°), thay Ç°i ch‰ Ƕ thu› væn v§i lÛ quét xuÃt hiŒn ngày càng nhiŠu ª vùng núi, gây løt miŠn ÇÒng b¢ng (Thu›), Çe doå ljn an ninh lÜÖng th¿c (M¶c)
NhÜ vÆy, n‰u theo suy nghï cûa Lão giáo, vì con ngÜ©i Çã làm trái v§i thiên nhiên nhÜ hàng ngày lÃy lên tØ lòng ÇÃt, tØ lòng bi‹n hàng triŒu thÙ tØ h¶t xoàn, kim cÜÖng ljn nhôm, s¡t, khí ÇÓt làm ch‰ bi‰n rÒi låi thäi ra hàng triŒu tÃn chÃt Ƕc m§i låi gây lÀm than qua thiên tai, bão løt, hån hán . Trái låi n‰u ta dùng các nguÒn næng lÜ®ng thuÆn theo thiên nhiên nhÜ næng lÜ®ng m¥t tr©i, næng lÜ®ng gió, næng lÜ®ng thu› triŠu v.v. thì không có gây hÆu quä tai håi vì không làm cho khí Co2 tæng lên.
ñó là nh»ng næng lÜ®ng xanh, næng lÜ®ng såch, næng lÜ®ng tái tåo ÇÜ®c. TrÒng rØng cÛng giúp giäm ÇÜ®c khí Co2 vì rØng giúp hút b§t chÃt Co2 trong không khí, xuyên qua s¿ quang h®p, tÙc s¿ ÇÒng hoá diŒp løc tÓ .
Theo Lão Tº, làm gì cÛng theo luÆt thiên nhiên vì cái t¿ nhiên rÃt huyŠn diŒu . ñó là cæn bän cûa thuy‰t vô vi vì vô vi không có nghïa là không làm mà chÌ có nghïa là không làm gì trái v§i t¿ nhiên. Th¿c vÆy, vì chû trÜÖng vô vi mà Lão Tº tr†ng nh»ng ÇÙc nhÜ khiêm, nhu, ÇŠ cao s¿ tiêu diêu, s¿ hoà ÇÒng v§i vÛ trø:
LÃy gió mát træng thanh k‰t nghïa
MÜ®n hoa Çàm ÇuÓc tuŒ làm duyên
Thoát trÀn m¶t gót thiên nhiên
Cái thân ngoåi vÆt là tiên trên Ç©i
Lão giáo cÛng khuyên ta sÓng cu¶c Ç©i giän dÎ, ÇÖn sÖ nghïa là b§t tiêu thø mà b§t tiêu thø cÛng ÇÒng nghïa v§i giäm b§t nhu cÀu næng lÜ®ng. Th¿c vÆy, Lão Tº khuyên là ‘Hoå không gì l§n hÖn b¢ng bÃt tri túc, l‡i không gì l§n hÖn b¢ng muÓn cho ÇÜ®c, cho nên Çû mà bi‰t Çû thì thÜ©ng thÃy Çû’ (Hoå måc Çåi vu bÃt tri túc, c»u måc Çåi vu døc Ç¡c, cÓ tri túc chi túc thÜ©ng túc hï. )
4. Tìm s¿ hài hoà gi»a ngÜ©i và môi trÜ©ng.
Ngày nay khung cänh thiên nhiên càng ngày càng nhÕ dÀn v§i s¿ phá rØng . S¿ suy giäm diŒn tích rØng do dân sÓ tæng, do di dân t¿ do bùng phát, Çã làm suy giäm tài nguyên rØng, tác Ƕng xÃu ljn Ça dång sinh h†c gây nên hoang måc, khi‰n ÇÃt Çai bÎ mÃt phì nhiêu, løt l¶i xäy ra liên ti‰p ho¥c hån hán . Và khi không còn thäm th¿c vÆt rØng thì khä næng tích nܧc cÛng bÎ giäm và làm qúa trình bÓc hÖi nܧc tØ m¥t ÇÃt månh më hÖn, khi‰n cây cÓi không Çû nܧc Ç‹ sinh trܪng . Phá hûy thiên nhiên là phá hûy luôn con ngÜ©i vì con ngÜ©i sau nh»ng gi© làm viŒc suÓt tuÀn cÛng cÀn có không khí trong lành, nghe låi ti‰ng chim muông, ti‰ng suÓi reo, m¥t træng lên, nhìn m¥t tr©i l¥n, Ç‹ tìm chÃt lÜ®ng cûa Ç©i sÓng Ç‹ có ch‡ giäm b§t cæng th£ng vÓn là m¶t nhân tÓ gi‰t ngÜ©i nhiŠu nhÃt (stress killer ). Stress có th‹ làm tæng huy‰t áp, rÓi loån tiêu hoá, làm khä næng chÓng bŒnh giäm Çi, cÛng nhÜ kéo theo m¶t lô bŒnh cûa th©i Çåi: lo âu, buÒn rÀu vô c§, rÒi tØ Çó là trÀm cäm. Tuy nhiên khí nhà ki‰ng tæng là do các hoåt Ƕng cûa con ngÜ©i trong th‰ k› 20 này. Th¿c vÆy, v§i các ti‰n b¶ vŠ y t‰, t› lŒ sinh ÇÈ cao trong khi t› lŒ trÈ em ch‰t càng ngày càng giäm, tu°i th† con ngÜ©i cÛng tæng, do Çó ngày nay dân sÓ trên th‰ gi§i càng ngày càng Çông, không phäi chÌ chØng 1 t› ngÜ©i nhÜ vài th‰ k› trܧc mà nay trên 6 t› trong Çó có 2 nܧc Á châu là ƒn ñ¶ và Trung QuÓc Çã trên 2 t›.
Th‰ gi§i thay Ç°i qúa nhanh, con ngÜ©i không kÎp thích nghi v§i các chuy‹n bi‰n cûa th©i Çåi sinh ra mÃt thæng b¢ng vŠ tâm lš .. Do Çó, trܧc Çây ngÜ©i ta nói không bŒnh tÆt là sÙc khÕe. Ngày nay, quan Çi‹m vŠ sÙc khÕe Çã mª r¶ng hÖn vì sÙc khÕe phäi gÒm 3 phÀn: sÙc khÕe cÖ th‹: khÕe månh; sÙc khÕe tâm thÀn: vui Ç©i, låc quan; sÙc khÕe xã h¶i: hòa h®p v§i xã h¶i, c¶ng ÇÒng. Tìm hài hoà và an låc cho tâm hÒn chính là Çåt ljn s¿ quân bình sinh thái gi»a 3 thành tÓ trên. Trong PhÆt h†c thì hoàn cänh t¿ nhiên bên ngoài, xã h¶i nhân væn là y báo còn thân tâm con ngÜ©i là chánh báo . Chánh báo tÜÖng Ùng v§i y báo .
Cu¶c cách mång kÏ nghŒ Çã Çem ljn cho nhân loåi xe hÖi, nhà máy nhÜng ngày nay, th‰ gi§i có ljn 6 t› ngÜ©i, chen chúc trong các Çô thÎ l§n (New york, Tokyo, Paris, Mexico city, ThÜ®ng Häi v.v...), v§i xe c¶ ng°n ngang chåy b¢ng xæng dÀu, v§i nhà máy nhiŒt ÇiŒn chåy b¢ng than Çá, v§i các khu kÏ nghŒ toä ra m‡i ngày trên bÀu tr©i hàng triŒu tÃn khí Ƕc.
Con ngÜ©i Çang sÓng vÜ®t xa ngÜ«ng cho phép. Trong môi trÜ©ng h†c có m¶t khái niŒm thÜ©ng g†i là dÃu chân sinh thái (ecological footprint) theo Çó thì nhu cÀu môi trÜ©ng cûa con ngÜ©i ( Ç‹ æn, m¥c, ª v.v.) là 21.9 ha/ngÜ©i trong khi næng l¿c sinh thái cûa Trái ñÃt (ÇÃt Çai, nܧc, rØng v.v.) chÌ có th‹ cung cÃp trung bình 15.7 ha/ngÜ©i.
V§i dân sÓ Çông dï nhiên së kéo theo tiêu thø vŠ th¿c phÄm, vŠ næng lÜ®ng, vŠ nܧc, vŠ rØng, vŠ khoáng sän v.v.trong khi Çó thì tài nguyên thiên nhiên không nh»ng suy thoái vŠ lÜ®ng (rØng ít Çi, ÇÃt ÇÜa vào xây cÃt, nܧc ngÀm thÃp xuÓng v.v.) mà còn vŠ phÄm (sa måc hoá, m¥n hoá, ô nhiÍm nܧc, ô nhiÍm không khí ) ..) và ljn m¶t lúc khi tiêu dùng trong kinh t‰ vÜ®t quá sÙc sän xuÃt cûa vÓn tåo hoá së Ç‹ låi entropi sinh thái càng ngày càng l§n và trª thành vÃn ÇŠ toàn cÀu. Entropi là m¶t khái niŒm n¢m trong ÇÎnh luÆt thÙ hai cûa nhiŒt Ƕng h†c theo Çó hŒ thÓng nào cÛng phäi du nhÆp tØ ngoài vào næng lÜ®ng và vÆt chÃt có chÃt lÜ®ng cao (thÙc æn, thÙc uÓng, v.v.) nhÜng cÛng ph‰ thäi ra ngoài næng lÜ®ng và vÆt chÃt có chÃt lÜ®ng thÃp thì m§i tÒn tåi ÇÜ®c .CÛng phäi nói thêm là næng lÜ®ng và vÆt chÃt bÎ ph‰ thái này không th‹ trª låi trång thái ban ÇÀu. Ví dø: ta sän xuÃt ra 100 tÃn giÃy Çòi hÕi ÇiŒn, cây rØng, chÃt hoá h†c và cÛng phäi xä ra ngoài sông suÓi, ra ngoài không khí các ph‰ thäi và dï nhiên các ph‰ thäi này không th‹ còn dùng Ç‹ làm ra giÃy n»a.
Tóm låi, tài nguyên trái ÇÃt này là hºu hån và con ngÜ©i phäi thích nghi v§i môi trÜ©ng sÓng càng ngày càng suy thoái . Ch®t nh§ vài vÀn thÖ trong bài Bi‹n Cä cûa Phùng Cung v§i nhiŠu câu thÖ tuyŒt v©i :
Hªi bi‹n cä/ DiŒn tuy r¶ng nhÜng thi‰u nh»ng giác quan cÀn thi‰t/ Lòng tuy sâu mà chÙa ÇÀy mÀm xanh m¥n chát !./ Ôi, bao im l¥ng thanh cao/ ñŠu chìm l¡ng trong thét gào man r® ! VÆy dÅu có vô cùng l§n lao gì Çó/ Ta chÌ yêu cÀu phäi hài hoà v§i vô cùng bé nhÕ mà thôi !
5. K‰t luÆn.
V§i các phân tích trên nghïa là Thiên, ñÎa, Nhân trong Kh°ng giáo, NgÛ hành theo Lão giáo, trùng trùng duyên khªi cái này có vì cái kia có trong PhÆt giáo, ta nhÆn ra r¢ng m†i phåm trù khí quy‹n, thûy quy‹n, ÇÎa quy‹n, th° quy‹n, sinh quy‹n, m†i cái ‘quy‹n’ Çó ÇŠu liên quan mÆt thi‰t v§i nhau tåo ra hŒ sinh thái (ecosystem) theo Çó thì M¶t là tÃt cä và tÃt cä là M¶t (Oneness). Chº M¶t này vÓn Çã n¢m tiŠm tàng trong các thành ng» nhÜ thiên nhân h®p nhÃt, tâm vÆt dung h®p, n¶i ngoåi không cách biŒt, vån vÆt ÇÒng nhÃt th‹ . Và chính vì m†i vÆt trong môi trÜ©ng ÇŠu tÜÖng liên, tÜÖng thu¶c, tÜÖng tác nên cÀn gi» trång thái cân b¢ng, hài hoà, n‰u không môi trÜ©ng së mÃt thæng b¢ng và cån kiŒt. ñó chính là Çåo lí môi trÜ©ng n¢m tiŠm tàng trong cä 3 h†c thuy‰t/tôn giáo nói trên .
Thái Công Tụng
Tài liŒu tham khäo sÖ lÜ®cGiän Chi và NguyÍn Hi‰n Lê . ñåi cÜÖng tri‰t h†c Trung QuÓc
Grenier L’esprit du Tao. Flammarion 1973
NguyÍn Thanh Liêm. Lão giáo trong ñÒng Nai Cºu Long sÓ 7 .Tháng 9, 2007
NguyÍn Thành Long . Ô nhiÍm và thanh tÎnh môi trÜ©ng. Pháp Âm sÓ 81 . Tháng 1/2005
NguyÍn ñæng Trúc . An hoà trong Tam giáo trong ViŒt Nam : Væn hoá và Môi trÜ©ng . Khai Trí Cali s¡p xuÃt bän
NguyÍn Чc . ñåo h†c Çåi cÜÖng, Nho h†c Çåi cÜÖng trong www.talawas.org
Trúc CÜ NguyÍn ñÜÖng TÎnh . TÜ tܪng Á ñông trong TÆp san Y sï sÓ 163 Montreal tháng 10, 2004
No comments:
Post a Comment