ñÃt và con ngÜ©i

Thái Công Tøng

Abstracts

This paper about Soils and Men is structured into 12 sectionsSection 1: following general introduction about soils in various Vietnamese poems and folk literature, various questions about soil are presented: what is soil? where does it come from? are all soils fertile? how does soil work? main problems of soils ? what can we do to manage soils sustainably etc.

Section 2 explains what is soil. Soil can form from the rocks below, or from rocks a very long distance away. Soil is made up of three main components: minerals that come from rocks below or nearby, organic matter which is the remains of plants and animals that use the soil, and the living organisms that reside in the soil. But other factors such as climate, vegetation, time, the surrounding terrain, and even human activities (eg. farming, grazing, gardening etc.), are also important in influencing how soil is formed and the types of soil that occur in a particular landscape.

Section 3 Soil and its relationships with geosphere, hydrosphere, biosphere and atmosphere is explained and discussed .

Section 4 deals about soil microorganisms which range in size from the tiniest one-celled bacteria, algae, fungi, and protozoa, to the more complex nematodes and micro-arthropods, to the visible earthworms, insects, small vertebrates .. They help break down crop residues and manures and, as they use the energy of these materials, mix them with the minerals in the soil. As these organisms eat, grow, and move through the soil, they make it possible to have clean water, clean air, healthy plants, and moderated water flow.

Section 5 discusses about the main nutrient cycles.
The Earth has a limited quantity of chemical elements from when it was formed;. Because the chemicals on Earth function in a closed system, neither significantly increasing nor decreasing in quantity, they are recycled throughout the Earth’s biological and geological cycles. The carbon and nitrogen cycles are briefly described

Section 6 deals with soil problems such as soil erosion due to water, to wind; physical degradation with landslides, bank erosion, chemical degradation with eutrophication, salinisation, acidification,land degradation, desertification.

Section 7 discusses about the role of soils in society and environment sustainability. Soils provide goods and services. Soils have cultural values. Men have improved the soils through irrigation and drainage, flood control but also create erosion through deforestation, made soils compact through overstocking, salinisation by cutting mangrove forests. The role of soil maps is explained .

Section 8 deals with the essential functions of soils. Not only they provide food and fibers but also regulate water flow, recycling nutrients, exchanges gases with the atmosphere, cleaning air and water. With soils, men made bricks, tiles, ceramicsSection 9 deals more specifically on soil pollution which may be caused by pesticides, fertilizers, the disposal of industrial and domestic waste products

Section 10 discusses the two specific ecosystems, namely wetlands and dryland ecosystems . Wetlands typically occur in low-lying areas at the edges of lakes, ponds, streams, and rivers, or in coastal areas protected from waves . Wetlands prevent flooding by holding water much like a sponge. By doing so, wetlands help keep river levels normal and filter and purify the surface water. Wetlands accept water during storms and whenever water levels are high. When water levels are low, wetlands slowly release water. They can be used for crop production but also for other purposes: ecological tourism, biodiversity conservation. Drylands are in desert areas where rainfall is excessively small. Soil fertility degradation still remains the single most important constraint to food production in sub-Saharan Africa

Section 11 discusses soil management for sustainability. Management choices affect the amount of soil organic matter, soil structure, soil depth, water and nutrient holding capacity. Agroforestry, social forestry, fertility sustainability are discussed

Finally, conclusions are drawn in section 12. With the population pressure, soil is becoming an important factor so that mankind should take care of it, helping it to protect this heritage to maintenance or enhancement of biodiversity, water quality, nutrient cycling, and biomass production.

1.T°ng quan

Trái ÇÃt ta ª có sông ngòi, có bi‹n cä, có núi non, có thung lÛng; nhÜng trên h‰t có ÇÃt . ñÃt giúp cây cÓi có th‹ bám rÍ vào, ÇÃt gi» ÇÜ®c nÜ§c Çû th©i gian Ç‹ rÍ cây có th‹ hút ÇÜ®c nÜ§c nuôi thân, nuôi lá, nuôi hoa. ñÃt cÛng chÃt chÙa vô sÓ vi cÖ th‹ Ç‹ hoàn thành nhiŠu bi‰n Ç°i sinh hoá nhÜ hûy hoåi các Ç¶ng vÆt ch‰t, s¿ cÓ ÇÎnh ni tÖ khí quy‹n. Trong ÇÃt cÛng còn có mÓi, ki‰n, giun ÇÃt..Và chính nh© các hoåt Ç¶ng cûa các loài này mà ÇÃt có m¶t Ç©i sÓng . ñÃt là m¶t cÖ th‹ sÓng: nhÆn vào, bi‰n Ç°i, hûy hoåi, ph‰ thäi. ñÃt không hiŒn h»u mà không có Ç©i sÓng và Ç©i sÓng không hiŒn h»u n‰u không có ÇÃt . Loài ngÜ©i xây cÃt trên ÇÃt, trong ÇÃt và v§i ÇÃt . ñÃt là m¶t cõi Çi vŠ .ñÃt không phäi ch‡ nào cÛng giÓng nhau: s¿ sº døng ÇÃt Çai muôn màu muôn vÈ cûa con ngÜ©i (ÇÒng cÕ, Çô thÎ, ru¶ng lúa, ) Çã phän ánh s¿ Ça dång cûa ÇÃt.

ñÃt Çi liŠn v§i con ngÜ©i nên ca dao, tøc ng», thi væn cÛng nhan nhãn nhiŠu câu có ch» ÇÃt : ÇÃt thiêng, thÀn ÇÃt, th° thÀn, th° nghi, phong th°, ÇÎa linh nhân kiŒt v.v.Trong PhÆt h†c thì ÇÃt là m¶t phÀn trong TÙ ñåi: ÇÃt, nÜ§c, gió, lºa. Trong kinh PhÆt cÛng có m¶t kinh g†i là kinh ñÎa Tång

TrÀn HÒng Châu có thi phÄm Nh§ ÇÃt thÜÖng tr©i ; nhà sº h†c Tå Chí ñåi TrÜ©ng có sách ThÀn, NgÜ©i và ñÃt ViŒt ; tøc ng» ta có câu ñÃt lành chim ÇÆu; thi bá NguyÍn Du nói vŠ TØ Häi là ngÜ©i Ç¶i tr©i Çåp ÇÃt Õ Ç©i ho¥c:

VÅy vùng trong bÃy nhiêu niên

Làm nên Ç¶ng ÇÎa kinh thiêng Çùng Çùng.

Có nh»ng khûng hoäng l§n, ngÜ©i ta nói là ÇÃt b¢ng n°i sóng . Và cÛng chính NguyÍn Du cÛng Çã sº døng hình änh ÇÃt trong câu :

G¥p cÖn bình ÇÎa ba Çào

VÆy Çem duyên chÎ bu¶c vào cho em

Khi thŠ nguyŠn cÛng Çem ÇÃt ra mà chÙng giám:

M¶t l©i Çã trót thâm giao

DÜ§i dày có ÇÃt, trên cao có tr©i

Tän ñà cÛng nói vŠ ÇÃt:

ñÃt say ÇÃt cÛng læn quay

Tr©i say m¥t cÛng ÇÕ gay ai cÜ©i

Vô hình chung, danh tØ ÇÃt thân thÜÖng Ç‰n n‡i æn nhÆp vào nói chuyŒn, vào l©i thÖ ti‰ng hát, vào ca dao tøc ng» tóm låi vào Ç©i sÓng cä vÆt chÃt lÅn tâm linh cûa con ngÜ©i Vi Œt nhÜ trong câu ca dao :

ñÃt có bÒi có lª

NgÜ©i có dª có hay

Em nguyŠn m¶t tÃm lòng ngay

ñinh ninh m¶t då Ç‰n ngày træm næm

ho¥c trong câu hò nam n» :

N» :

PhÆn em là phÆn má Çào,

Nên chæng tr©i ÇÎnh bi‰t sao bây gi©,

Ch£ng nên riêng chÎu ti‰ng hÜ,

H«i ngÜ©i quân tº bây gi© bi‰t tính sao?

Nam:

ñÃt thÃp, låi tr©i cao.

Dù cho Ç‰n ch‰t anh nào dám quên!

G¥p nhau Çây ta hãy phÌ nguyŠn,

Ch‰t Çi em hóa làm nÜ§c, anh liŠn làm (cá) Ç‹ theo em.

NhÜng vÜ®t lên trên các thÖ, phú, ca dao, tøc ng», hò ÇÓi Çáp v.v. , ÇÃt là m¶t tài nguyên quan tr†ng, nhÜng låi ít ngÜ©i Ç‹ š . Khi dân sÓ hiŒn nay trên 6 t› ngÜ©i và së xÃp Çôi chÌ trong vòng 50 næm n»a, sän lÜ®ng lÜÖng th¿c cÛng phäi theo kÎp v§i Çà tæng dân sÓ .Trong khi Çó thì tài nguyên ÇÃt suy giäm v§i ô nhiÍm, v§i sa måc hoá, m¥n hoá, mÃt dÀn v§i Çô thÎ hoá và kÏ nghŒ hoá . Con ngÜ©i phäi hi‹u thêm tài nguyên ÇÃt : ÇÃt là gì? ÇÃt tØ Çâu Ç‰n ? các liên hŒ gi»a ÇÃt và các y‰u tÓ nÜ§c, khí hÆu, cây cÕ? có nh»ng loåi ÇÃt gì ? có phäi ÇÃt nào cÛng phì nhiêu ?tåi sao ÇÃt bÎ xói mòn và làm sao duy trì sän xuÃt bŠn v»ng ? v.v.Bài tham luÆn này cÓ g¡ng giäi Çáp các câu hÕi Çó .

2.ñÃt là gì ?

NhÜ vÆy, các nhà thÖ, nhà væn ÇŠu có ÇŠ cÆp Ç‰n ÇÃt, nhÜng thº hÕi ÇÃt là gì ? ñÃt là do s¿ hûy hoåi cûa các loài Çá khác nhau, dÜ§i tác Ç¶ng cûa mÜa, cûa gió, cûa các sinh vÆt .V§i th©i gian, ÇÃt càng lúc càng dày hÖn và t¿ bi‰n Ç°i; ÇÃt dung nåp các chÃt h»u cÖ do th¿c vÆt, rÍ cây ch‰t Çi, các chÃt sét .. cÛng nhÜ các bi‰n chÃt khác nhÜ màu s¡c (ÇÃt Çen, ÇÃt ÇÕ, ÇÃt xám..), các tÀng ÇÃt (ÇÃt m¥t, ÇÃt sâu ..). N‰u so v§i chiŠu sâu cûa qûa ÇÎa cÀu thì ÇÃt rÃt Ü là mÕng, vì chÌ dày tØ vài cm Ç‰n vài mét .Tuy mÕng nhÜng låi rÃt quan tr†ng vì gi» nhiŠu chÙc næng cho s¿ sÓng còn cûa con ngÜ©i . ñÃt trÒng tr†t ÇÜ®c chÌ chi‰m 17% diŒn tích các løc ÇÎa, tÙc 5.5% diŒn tích trái ÇÃt (không tính Ç‰n diŒn tích rØng)

ñÃt cÛng rÃt Ça dång vì có th‹ bi‰n Ç°i theo loåi Çá, theo khí hÆu, theo ÇÎa hình, theo thäo m¶c và theo th©i gian .

ñÃt ra Ç©i cùng v§i s¿ sÓng nghïa là tØ lâu l¡m, trÜ§c khi loài ngÜ©i xuÃt hiŒn . Và tØ khi loài ngÜ©i hiŒn h»u thì ÇÃt Çã cÜu mang con ngÜ©i . N‰u sÓng gÀn ÇÃt phì nhiêu thì kinh t‰ phÒn thÎnh, dân tình Ãm no, væn hoá nÄy nª . NhiŠu nŠn væn minh Çiêu tàn vì ÇÃt kiŒt quŒ, nghèo nàn .Các nŠn væn minh nhân loåi cÛng tØ vùng ÇÃt phù sa phì nhiêu nhÜ d†c sông Nil, sông Tigre và Euphrate ª Trung ñông, sông HÒng ª ViŒt Nam, sông Hoàng Hà và DÜÖng Tº ª Trung QuÓc, sông H¢ng ª ƒn ñ¶ .

V§i con ngÜ©i thì ÇÃt nhÜ hình v§i bóng: ÇÃt dÜ§i chân ta Çi, dÜ§i nhà ta ª, dÜ§i ÇÜ©ng ta xây. ñÃt cÛng trÜ§c m¡t ta v§i muôn vàn phong cænh: này là ÇÒng b¢ng xanh mát, n† là núi rØng âm u, kìa là bÜng råch ng°n ngang.

ñÃt tåo ra cûa cäi, tác Ç¶ng Ç‰n s¿ giàu có .Ngày xÜa, tØ Ç©i vua Lê ñåi Hành nÜ§c ta có t° chÙc lÍ TÎch ÇiŠn là lÍ cày ru¶ng v§i chính nhà vua Çích thân kéo nh»ng ÇÜ©ng cày ÇÀu tiên trên m¶t thºa ru¶ng, và Çó cÛng có š nghïa mong cÀu cho viŒc sän xuÃt nông nghiŒp næm m§i th¡ng l®i.

Phäi mÃt rÃt nhiŠu næm, có khi hàng træm næm ÇÃt m§i hình thành nhÜng nhiŠu tính chÃt cûa ÇÃt nhÜ Ç¶ xÓp, Ç¶ phì nhiêu, cÃu trúc, hoåt Ç¶ng sinh h†c v.v. låi có th‹ Ç°i thay nhanh chóng. Th©i gian tåo thành ÇÃt thÜ©ng lâu dài vì m†i quá trình nhÜ tr¿c di, tích tø, bào mòn, phân hu› th¿c vÆt, trao Ç°i cation ÇŠu rÃt chÆm và träi dài trên hàng ngàn næm . Có ÇÃt trÈ vì ÇÜ®c bÒi tø m‡i næm nhÜ ÇÃt phù sa ven sông suÓi nhÜng cÛng có ÇÃt già nua trong Çó nhiŠu tính chÃt ÇÃt không thay Ç°i n»a.

3. ñÃt và các tÜÖng quan .

N‰u vë ra 4 vòng tròn giao nhau : vòng tròn thÙ nhÃt tÜ®ng trÜng cho thûy quy‹n, vòng tròn thÙ hai tÜ®ng trÜng cho khí quy‹n, vòng tròn thÙ ba cho sinh quy‹n, vòng thÙ tÜ cho thåch quy‹n thì phÀn chung cûa 4 vòng tròn Çó chính là th° quy‹n . Th¿c vÆy, th° quy‹n liên hŒ v§i cä 4 cái quy‹n kia :

31-ÇÃt liên hŒ v§i thåch quy‹n . Trái ÇÃt ta ª khi khªi ÇÀu cách Çây hÖn 4 t› næm chÌ là m¶t hình cÀu nóng chäy . Lºa, hÖi nóng và vÆt chÃt dÜ§i lòng ÇÃt có th‹ phun lên cao n‰u cÃu trúc dÜ§i lòng ÇÃt nÖi Çó thuÆn tiŒn Ç‹ nó len lÕi Çi lên.VÆt chÃt phun lên tØ núi lºa m¶t phÀn là chÃt lÕng, m¶t phÀn chÃt r¡n và m¶t phÀn là khí, tÃt cä Çó ÇÜ®c g†i là magma (dung nham). Dung nham gÒm nh»ng Çá núi lºa bazan lÀn theo nh»ng khe nÙt dÅn lên trên ÇÃt liŠn hay miŒng núi tìm ÇÜ©ng phun trào ra ngoài, chäy tràn lan nhÜ m¶t dòng ‘suÓi lºa’.

DÀn dà, Çá ngu¶i låi trên m¥t tåo ra vÕ trái ÇÃt. Mänh ÇÃt con ngÜ©i ª là bi‹u bì, là mänh da cûa Trái ñÃt . L§p mÕng trái ÇÃt ta ª chÌ dày khoäng 32 km. L§p vÕ này dày hÖn ª các løc ÇÎa và mÕng hÖn dÜói các Çåi dÜÖng. Các loåi Çá trong thåch quy‹n bÎ phong hoá, bi‰n chÃt Ç‹ lâu ngày sinh ra ÇÃt nhÜng ngÜ®c låi các trÀm tích ÇÃt trôi ra thŠm løc ÇÎa và s¿ di chuy‹n các mäng ki‰n tåo ÇÄy các vÆt liŒu này xuÓng sâu trong thåch quy‹n qua các hÓ Çåi dÜÖng, tr¶n lÅn v§i các dung nham núi lºa phun Çá các loåi lên m¥t ÇÃt .ñá låi bÎ phong hoá rÒi tåo ra ÇÃt

Trên Trái ÇÃt có núi, có ÇÒng b¢ng, có thung lÛng

.ñá mË sinh ra ÇÃt có th‹ là Çá phún xuÃt nhÜ granit, bazan; cÛng có th‹ là Çá bi‰n chÃt nhÜ diŒp thåch, sa thåch do Çó các loåi ÇÃt cÛng khác nhau. ñÃt phù sa tùy thu¶c vào lÜu v¿c trên Çó có các loåi Çá khác nhau : n‰u lÜu v¿c có Çá vôi thì ÇÃt phù sa có Ç¶ kiŠm cao; n‰u lÜu v¿c nhiŠu Çá axít nhÜ granit thì ÇÃt cÛng có pH axit v.v. ñá mË änh hÜªng Ç‰n phÀn l§n Ç¥c tính vÆt lš và hoá h†c cûa ÇÃt. ñÎa hình nhÜ Çình ÇÒi, lÜng chØng ÇÒi, chân ÇÒi v.v. ñÎa hình änh hÜªng d‰n s¿ thoát nÜ§c trong ÇÃt, mÙc Ç¶ xói mòn và thäo m¶c nên có ænh hÜªng Ç‰n ÇÃt . Th¿c vÆy, ª chân ÇÒi thì ÇÃt trên cao tích tø xuÓng và nÜ§c ngÀm cÛng gÀn ÇÃt m¥t hÖn trong khi ÇÃt trên Çình ÇÒi thì s¿ tr¿c di månh hÖn, thoát nÜ§c nhanh hÖn. ñÎa hình cÛng änh hÜªng Ç‰n s¿ phân phÓi các loåi rØng thiên nhiên : rØng ven sông suÓi, rØng núi cao, rØng ven bi‹n v.v..

Tåi miŠn châu th°, ÇÒng b¢ng m§i nhìn qua thì b¢ng ph£ng nhÜng vŠ Äm Ç¶ trong ÇÃt, có ru¶ng cao, ru¶ng thÃp: ru¶ng cao thì dÍ thoát nÜ§c hÖn, nÜ§c trong ru¶ng ít hÖn, khó tát nÜ§c hÖn; có ru¶ng sâu úng thûy, ÇÃt n¥ng hÖn nên kÏ thuÆt canh tác cÛng khác.

Ca dao ta có câu :

Rû nhau Çi cÃy, Çi cày

Bây gi© khó nh†c, có ngày phong lÜu

Trên ÇÒng cån, dÜ§i ÇÒng sâu

ChÒng cày, v® cÃy, con trâu Çi bØa

Trên ÇÒng cån, dÜ§i ÇÒng sâu Çã vô hình chung nói lên ÇÎa hình và ÇÃt Çai : ÇÎa hình ÇÃt có ch‡ cao, ch‡ thÃp. Tåi các nÖi thûy cÃp gÀn m¥t ÇÃt thì có hiŒn tÜ®ng gley nghïa là s¡t ª dång Fe ⁺⁺ có màu xanh xám

Låi thêm câu ca dao :

Ra Çi mË có d¥n dò

Ru¶ng thÃp thì cÃy, ru¶ng gò thì gieo

ho¥c câu hát ru em :

Cái ngû mày ngû cho lâu

MË mày Çi cÃy ru¶ng sâu chÜa vŠ

Các chân ru¶ng thÃp cÛng nhÜ ÇÒng sâu trong ca dao trên là các ru¶ng có m¿c nÜ§c gÀn m¥t ÇÃt, thÜ©ng có Äm Ç¶ cao nên phäi cÃy còn ru¶ng gò thì m¿c nÜ§c trong ru¶ng ª sâu, ít Äm Ç¶ trong ÇÃt, không có nhiŠu nÜ§c Ç‹ cÃy cho nên phäi gieo håt .

Vì Äm Ç¶ ÇÃt tÜÖng quan v§i ÇÎa hình nên th¿c vÆt cänh ª chân ÇÒi, ª ven sông, khe, suÓi cÛng khác th¿c vÆt cänh các ch‡ cao . GÀn hÒ ao, khe suÓi, có nhiŠu lau sÆy :

Vi lô san sát hÖi may

M¶t tr©i thu Ç‹ riêng ai m¶t mình

hay cây liÍu :

R¥ng liÍu Çìu hiu ÇÙng chÎu tang

Tóc buÒn buông xuÓng lŒ ngàn hàng

32-ÇÃt liên hŒ v§i sinh quy‹n . Cøm tØ ÇÃt lành chim ÇÆu cho thÃy ngay có tÜÖng quan gi»a th° quy‹n (ÇÃt ) và sinh quy‹n (chim). ñÃt giúp cho s¿ sinh trÜªng th¿c vÆt trong sinh quy‹n xuyên qua các dÜ«ng liŒu nhÜ chÃt Çåm, lân, potat, các vi lÜ®ng nhÜng ngÜ®c låi sinh quy‹n v§i cây cÓi cÛng bÎ các loài vi khuÄn, nÃm, giun, mÓi, ki‰n phân hu› Ç‹ rÒi trª vŠ ÇÃt . L§p ÇÃt m¥t có nhiŠu vi sinh vÆt giúp ÇÃt có thêm chÃt h»u cÖ, chÃt khoáng giúp cây trÒng . Sinh quy‹n cÛng bao gÒm rØng cây mà trên Trái ñÃt ta ª cÛng có các loåi rØng khác nhau .

33-ÇÃt cÛng liên hŒ v§i khí quy‹n, nghïa là v§i khí hÆu thông qua s¿ bÓc hÖi, bay hÖi, mÜa, n¡ng, gió ; khí hÆu änh hÜªng Ç‰n nhiŠu ti‰n trình tåo ra ÇÃt:

-th¿c vÆy, gÀn B¡c c¿c, thäo m¶c chÌ gÒm toàn các loài ÇÎa y (lichen ) và rêu và ÇÃt quanh næm bæng giá : Çó là ÇÃt tundra. Phân loåi khoa h†c thì ÇÃt Çai thu¶c nhóm Cryosols.-dÜ§i miŠn ÇÃt tundra là miŠn ÇÃt taiga có rØng cây h† Tùng Bách v§i các loài cây bouleau có vÕ tr¡ng; mÜa nhiŠu hÖn ª vùng tundra và vì ÇÃt bÎ acidhoá bªi các nh¿a cây Tùng Bách nên dÜ«ng liŒu và sét bÎ tr¿c di xuÓng sâu, tåo thành các podzol v§i tÀng B nhiŠu sét, v§i Çâ. ñÃt thu¶c nhóm Spodosols (Podzols)
- dÜ§i vùng taiga là loåi rØng có lá røng vào mùa thu (deciduous forests) nhÜ cây phong

RØng phong thu Çã nhuÓm màu quan san

cây sÒi, cây peuplier .. Loåi rØng này có nhiŠu ª B¡c Hoa Kÿ, ª Canada (Montreal, Toronto ..) và ta thÜ©ng g¥p các loåi ÇÃt nâu (brown forest soils ). ñÃt Çai thu¶c nhóm Umbrisols,Luvisols.
-cÛng có nh»ng vùng ÇÎa lí nhÜ Ukraine, có ÇÒng cÕ và thäo nguyên v§i nhiŠu cÕ rÍ sâu có nhiŠu loåi ÇÃt chernozem màu Çen, nhiŠu mùn-khí hÆu sa måc thì ÇÃt nông cån hÖn, khô khan hÖn v§i ÇÃt b¶ Aridisols.
-vùng khí hÆu nhiŒt Ç§i mÜa nhiŠu nên s¿ phong hoá các loåi Çá cÛng månh hÖn do Çó tr¡c diŒn ÇÃt thÜ©ng sâu hÖn, ÇÃt có nhiŠu oxyd s¡t và oxyd alumin và có các loåi ÇÃt nhóm Oxisols

Tóm låi, ÇÃt miŠn ôn Ç§i khác v§i ÇÃt miŠn nhiŒt Ç§i; ÇÃt miŠn ñÎa Trung Häi khác ÇÃt sa måc v.v.. Tóm låi khí hÆu änh hÜªng trên ÇÃt Çai thông qua vai trò cûa mÜa, cûa loåi và sÓ lÜ®ng thäo m¶c, Ç¶ phong hoá, mÙc Ç¶ phân hûy chÃt h»u cÖ và ti‰n trình hoá h†c

34- ÇÃt cÛng tÜÖng quan v§i thu› quy‹n. NÜ§c mÜa, nÜ§c tÜ§i phäi xuyên qua ÇÃt m¥t m§i xuÓng ÇÜ®c nÜ§c ngÀm.. ñÃt Çi liŠn v§i nÜ§c vì m†i s¿ rºa trôi trên ÇÃt cÛng trôi vŠ sông ngòi và bi‹n cä và s¿ xói lª sông suÓi kéo theo các trÀm tích phù sa cho ÇÃt . Phá rØng làm hÒ nÜ§c bÎ bùn l¡ng Ç†ng làm th‹ tích nÜ§c h»u døng giäm Çi, nên không Çû nÜ§c hoåt Ç¶ng cho thu› ÇiŒn .Các hÒ chÙa nÜ§c có nhiŒm vø tr» nÜ§c mÜa miŠn núi Ç‹ giäm lÛ cho hå lÜu, cÃp nÜ§c tÜ§i cho nông nghiŒp, cÃp nÜ§c cho sinh hoåt cÛng nhÜ cho kÏ nghŒ, b° sung nÜ§c mùa khô Ç‹ ÇÄy m¥n và có nhiŠu nÖi thuÆn tiŒn có th‹ tåo ra ÇiŒn l¿c . NÜ§c mÜa m¶t phÀn do cây hÃp thø, m¶t phÀn bÎ bÓc hÖi nhÜng phÀn l§n låi n¢m trong ÇÃt ngÀm, tåo ra nÜ§c. ñÃt cÀn nÜ§c Ç‹ th¿c vÆt hút các dÜ«ng liŒu trong ÇÃt vì n‰u ÇÃt khô quá, cây së ch‰t . DÅn nÜ§cvào ru¶ng, tÜ§i cây giúp ÇÜa ÇÃt Ç‰n Äm Ç¶ cÀn thi‰t cho cây m†c. NhiŠu cây không chÎu ÇÜ®c nÜ§c nhiŠu do Çó phäi thoát nÜ§c:

TrÒng trÀu thì phäi khai mÜÖngLàm trai hai v® phæi thÜÖng cho ÇŠu

Nh© rØng gi» ÇÜ®c Äm Ç¶ trong khí quy‹n làm nÜ§c ngÀm nhiŠu hÖn. Ngoài ra, khi Ç¶ che phû cûa rØng và chÃt lÜ®ng rØng tæng thì vŠ mùa mÜa, các hiŒn tÜ®ng chuÒi ÇÃt, lª ÇÃt, lÛ quét cÛng së giäm Çi. Mùa n¡ng nh© rØng cây nên khe suÓi không bÎ khô c¢n, cho thÃy khä næng sinh thu› cûa rØng ÇÀu nguÒn. Cây xanh cÛng làm tæng chÃt lÜ®ng cûa môi trÜ©ng sÓng b¢ng cách giäm s¿ chói chang cûa ánh n¡ng, giúp không khí mát dÎu hÖn, trong lành hÖn.

Thành ng» ViŒt Nam có cøm tØ : ÇÃt nÜ§c. Nhà nhåc sï cÛng nói lên ÇiŠu Çó :

ñÃt nÜ§c tôi bÓn ngàn næm ròng rã buÒn vui
Khóc cÜ©i theo vÆn nÜ§c n°i trôi

ñÃt giúp nÜ§c mÜa thÃm vào lòng Ç‹ làm nÜ§c ngÀm, giúp gi‰ng có nÜ§c sinh hoåt . Nh© ÇÃt tr» ÇÜ®c nÜ§c, n‰u không thì nÜ§c chäy th£ng ra sông, ra bi‹n .

Sau Çây là sÖ ÇÒ trình bày vŠ các tÜÖng quan nói trên :

4 .Các vi sinh vÆt trong ÇÃt

ñÃt không phäi là vÆt vô tri vô giác mà là cä m¶t kho tàng mÀu nhiŒm v§i muôn vàn vi sinh vÆt trong Çó. Nh© các vi sinh vÆt trong ÇÃt nên m§i có chÃt mùn h»u cÖ vì chÃt này do s¿ hu› hoåi cûa rÍ th¿c vÆt. Các vi sinh vÆt góp phÀn trong chu kÿ Çåm, chu kÿ lÜu huÿnh, chu kÿ cacbon. Các vi sinh vÆt có th‹ rÃt nhÕ m¶t t‰ bào nhÜ vi khuÄn, täo, nÃm và nguyên sinh Ç¶ng vÆt ho¥c các tuy‰n trùng cho Ç‰n nh»ng sinh vÆt thÃy ÇÜ®c b¢ng m¡t trÀn nhÜ giun, côn trùng, bò cåp, d‰, mÓi ..Các vi sinh vÆt æn, sinh trÜªng, di chuy‹n làm ÇÃt tÖi thoáng, giàu chÃt mùn và giúp thoáng hÖi .. Mång lÜ§i thÙc æn trong ÇÃt (food soil web) vÆn hành theo nhiŠu cách: chúng phân hu› chÃt h»u cÖ, xác rÍ th¿c vÆt, chúng cÓ ÇÎnh ÇÜ®c chÃt Çåm tØ khí quy‹n; chúng làm ÇÃt thoáng, giúp nÜ§c thÃm vào ÇÃt dÍ hÖn và làm giäm Çi dòng nÜ§c chäy tràn .

Có nhiŠu vi sinh vÆt rÃt có ích cho nông nghiŒp nhÜ sº døng vi khuÄn Ç‹ tÆn døng chÃt ph‰ thäi trong nông nghiŒp nhÜ nuôi cÃy nÃm Fusarium monoliforme Ç‹ sän xuÃt kích thích tÓ th¿c vÆt gibberellin, nuôi cÃy vi khuÄn Bacillus thuringiensis Ç‹ sän xuÃt thuÓc trØ sâu vi sinh vÆt

41. vi Ç¶ng vÆt .Trên m¥t ÇÃt có chu¶t, d‰, r¡n v.v., dÜ§i ÇÃt có các Ç¶ng vÆt l§n nhÕ khác nhau:

ñ¶ng vÆt kích thÜ§c l§n trong ÇÃt nhÜ bò cåp, rít, cuÓn chi‰u v.v. , Óc ÇÃt (slug), Óc sên (snail). Chúng là nh»ng Ç¶ng vÆt giúp phân hu› chÃt h»u cÖ. Nói vŠ con rít là m¶t Ç¶ng vÆt chân kh§p (Arthropod) nhiŠu chân, thu¶c h† Myriapoda, ta nh§ Ç‰n câu ca dao :

ñÓ anh con rít mÃy chân CÀu Ô mÃy nhÎp, ch® Dinh mÃy ngÜ©i

ñ¶ng vÆt kích thÜ§c vØa trong ÇÃt nhÜ giun ÇÃt (giun dËp, giun vòi, giun ÇÓt ),các Ãu trùng cûa sâu b†, con mÓi (termite) . Giun ÇÃt (earthworm) làm ÇÃt thoáng và giúp nÜ§c dÍ thÃm vào ÇÃt, làm giäm nÜ§c chäy tràn . Các loài giun ÇÃt dÍ bÎ ng¶ Ç¶c v§i các hoá chÃt bäo vŒ th¿c vÆt nhÜ các loåi thuÓc Carbamát, k‹ cä Sevin, Furadan .Giun ÇÃt æn các dÜ thØa th¿c vÆt còn låi trên ÇÃt Ç‹ tåo ra chÃt h»u cÖ và giúp phân phÓi/phân tán chÃt h»u cÖ trong ÇÃt . Con mÓi sÓng v§i hàng vån con trong m‡i t°; chúng có vai trò giúp phân hûy xác thäi h»u cÖ nhÜng chúng cÛng gây nguy håi phá hûy c¶t nhà, tÜ©ng nhà .

Cä th‰ gi§i có khoäng 2.600 loài mÓi. HÀu h‰t các loài mÓi ÇŠu Çóng vai trò quan tr†ng trong t¿ nhiên, cách thÙc sinh tÒn änh hÜªng nhiŠu Ç‰n lš tính trong môi trÜ©ng, thay Ç°i ÇÃt quanh °, tìm thÙc æn, Çào x§i làm cho ÇÃt tr» ÇÜ®c nÜ§c và dÜ«ng chÃt, giäm s¿ chai cÙng cûa ÇÃt.

ñ¶ng vÆt kích thÜ§c nhÕ, tØ 1 Ç‰n 100 micromet nhÜ các Ç¶ng vÆt nguyên sinh (Protozoa) là nh»ng vi cÖ th‹ có th‹ bÖi trong nÜ§c gi»a các mänh ÇÃt .M¶t trong các nguyên sinh Ç¶ng vÆt rÃt thông thÜ©ng là amib . Amib æn vi khuÄn và nh© vÆy, giúp cây cÓi sº døng nhanh hÖn chÃt Çåm và giúp khÓng ch‰ sÓ lÜ®ng các nhóm vi khuÄn. Chúng æn vi khuÄn, nÃm men, nÃm, xå khuÄn .. Sän phÄm bài ti‰t cuÓi cùng cûa quá trình trao Ç°i Çåm cûa chúng là ammoniac .Hoåt Ç¶ng tiêu hoá cûa Ç¶ng vÆt nguyên sinh cÛng giúp giäi phóng photphat . Ngoài nguyên sinh Ç¶ng vÆt, có th‹ k‹ giun tròn (roundworm), tÙc tuy‰n trùng. Giun tuy‰n trùng (nematode) rÃt nhÕ, thÜ©ng tÆp trung ª nh»ng nÖi có nhiŠu xác vøn h»u cÖ thÓi rºa và giúp phân hûy nhanh. PhÀn l§n æn rÍ cây, làm cây bÎ suy y‰u, héo ch‰t khi xâm nhÆp vào các Óng dÅn, làm cây còi c†c, cành bÎ uÓn cong ho¥c tåo thành u bÜ§u . Giun tuy‰n trùng làm lan truyŠn các bŒnh cây do nÃm, vi khuÄn, làm cây bÎ thÜÖng, tåo ÇiŠu kiŒn cho bŒnh xâm nhÆp . Chúng có th‹ æn vi th¿c vÆt (microflore) hoåi sinh, täo . CÛng có loåi giun tròn kš sinh, æn thÎt, æn Ç¶ng vÆt nguyên sinh .

42. vi th¿c vÆt nhÜ các vi khuÄn, xå khuÄn, nÃm, täo, ÇÎa y ..

Vi khuÄn (Bacteria) trong ÇÃt rÃt nhiŠu : trong 1 gram ÇÃt, có hàng triŒu vi khuÄn : có vi khuÄn phân hu› chÃt h»u cÖ Ç‹ tåo ra các chÃt Çåm, lÜu huÿnh, lân cho cây ; có loåi giúp phóng thích các hocmon tæng trÜªng giúp kích thích s¿ phát tri‹n cûa cây .

Vài loåi vi khuÄn quan tr†ng nhÜ Nitrosomonas, Nitrobacter giúp cÓ ÇÎnh chÃt Çåm trong quá trình nitrat hoá,

Xå khuÄn (Actinomycetes) là nhóm trung gian gi»a vi khuÄn và nÃm . Tuy không có nhiŠu nhÜ vi khuÄn nhÜng chúng gi» nhiŠu nhiŒm vø quan tr†ng trong ÇÃt .RÃt nhiŠu loài xå khuÄn có khä näng sinh chÃt kháng sinh : chÃt streptomycin là do m¶t loài xå khuÄn sinh ra ! NhÜng cÛng xå khuÄn gây bŒnh cho khoai tây (Streptomyces scabies) .ña sÓ các chÃt kháng sinh do xå khuÄn sinh ra có th‹ Ùc ch‰ ÇÜ®c vi khuÄn và nÃm gây bŒnh và nh© vÆy cÛng giúp hån ch‰ ÇÜ®c phÀn nào các tác nhân gây bŒnh cho cây trÒng .Xå khuÄn có khä næng phân hu› nhiŠu h®p chÃt h»u cÖ nhÜ cellulose tÒn dÜ trong ÇÃt do xác th¿c vÆt Ç‹ låi Ç‹ tåo ra chÃt mùn .

NÃm (fungi) trong ÇÃt cò nhiŠu loåi, kích cª và hình dång khác nhau . Có loåi nÃm men (yeast) thÜ©ng ª dång ÇÖn bào (one-celled yeasts) giÓng nhÜ vi khuÄn nhÜng kìch thÜ©c thÜ©ng l§n gÃp nhiŠu lÀn và cÛng có loåi nÃm s®i (filamentous, threadlike fungi). Vài loåi nÃm sän xuÃt ra hocmon cây, và có loåi nÃm sän xuÃt các kháng sinh, k‹ cä penicillin. NhÜng cÛng có nÃm gây bŒnh (Rhizoctonia, Pythium, Fusarium, Phytophtora, bŒnh Mildew ). NÃm giúp phân hu› chÃt h»u cÖ.

Täo (Algae) .

HiŒn ra nhÜ m¶t l§p mÕng màu xanh løc trên m¥t ÇÃt, sau m¶t cÖn mÜa. Khác v§i các cÖ th‹ khác trong ÇÃt, täo t¿ nó sän xuÃt ra thÙc æn xuyên qua s¿ quang h®p. Vài loåi täo có th‹ cÓ ÇÎnh nitÖ Ç‹ rÒi sau Çó phóng thích cho cây

ñiå y (lichen ). ñÎa y và täo là nh»ng th¿c vÆt ÇÀu tiên chi‰m cÙ các Çá còn trÖ tr†c .Chính nh© các loåi tiŠn phong này ÇÃt m§i ÇÜ®c tåo thành và sau Çó m§i có th¿c vÆt cÃp cao sinh trÜªng . Ròi sau Çó cây ch‰t Çi, vi cÖ th‹ phân hu› chÃt h»u cÖ Ç‹ tåo thành các chÃt cÀn cho cu¶c sÓng trên Trái ñÃt , thành nh»ng chu trình nitÖ, chu trình cacbon, chu trình lÜu huÿnh v.v..

43. Các tÜÖng tác gi»a các vi cÖ th‹ trong ÇÃt .

M†i cÖ th‹ trong dÃt tØ nhÕ nhÜ vi khuÄn Ç‰n l§n nhÜ giun cÛng nhÜ sâu b† trong ÇÃt ÇŠu tác Ç¶ng lên nhau. Các loåi vi cÖ th‹ này có nhiŠu chÙc næng :

-có loåi c†ng sinh (symbiose) nghïa là hai bên cùng có l®i : c†ng sinh gi»a các vi khuÄn Rhizobium v§i các cây h† ñÆu, các rÍ nÃm (mycorhize) giúp cây tæng cÜ©ng khä næng hút nÜ§c và chÃt dinh dÜ«ng .RÍ cây giúp cho các loài nÃm này chÃt h»u cÖ Ç‹ sinh tÒn và các loài nÃm tåo ÇiŠu kiŒn thuÆn l®i cho rÍ cây hÃp thø các chÃt khoáng giúp cây sinh trÜªng. ñây là loài nÃm rÃt có ích cho m¶t nông nghiŒp sinh thái, b§t sº døng phân hoá h†c.

-có loài hoåi sinh (saprophyte) : Çây là nhóm æn xác h»u cÖ th¿c vÆt nhÜ giun ÇÃt, mÓi, m¶t sÓ sâu b† và m¶t nhóm sÓng nh© xác vøn h»u cÖ Ç¶ng vÆt; chúng phân hu› chÃt h»u cÖ Ç‹ tåo ra chÃt mùn .

-có loài kš sinh (parasite) nhÜ nÃm gây bŒnh trên rÍ cây : Rhizoctonia, Pythium tåo ra nhiŠu bŒnh thäo m¶c.

Vì s¿ Ça dång phong phú cûa các vi cÖ th‹ trong ÇÃt nên cÛng có các cÖ th‹ có ích : nhiŠu loåi trø sinh do các vi khuÄn hình s®i g†i chung là xå khuÄn (actinomycetes ) sän xuÃt ra. Các vi cÖ th‹ trong ÇÃt có th‹ hu› hoåi nhiŠu h®p chÃt Ç¶c trong ÇÃt nên hiŒn nay khoa h†c cÛng sº døng chính các cÖ th‹ trong ÇÃt Ç‹ khº Ç¶c các ÇÃt bÎ nhiÍm Ç¶c (xæng, dÀu ).

Vài ví dø : Phân hoá h†c nitrat khi vào nÜ§c ngÀm có th‹ làm nÜ§c ô nhiÍm. Vi khuÄn Pseudomonas halodenitrificans có th‹ bi‰n nitrat thành khí nitÖ Ç‹ khí này trª låi không khí .

Vài loåi vi khuÄn khº Ç¶c khác :

Photphat : Moraxella

ThuÓc sát trùng: Enterobacter

Dioxin: Brevibacterium

Cyanid: Thiobacillus, Rhizoctonia

5. Các chu kÿ sinh-ÇÎa-hoá

ñÃt là m¶t cõi Çi vŠ. ñÃt là m¶t cÖ th‹ sÓng, v§i vô vàn vi sinh vÆt trong ÇÃt nhÜ giun, bò cåp, d‰, các loài vi khuÄn .. cÛng nhÜ rÍ th¿c vÆt ÇŠu b° túc và ích l®i cho nhau. Cây ch‰t Çi, bÎ phân hu› tåo ra chÃt h»u cÖ . Các vi cÖ th‹ trong ÇÃt nhÜ nÃm và vi khuÄn bi‰n Ç°i chÃt h»u cÖ thành chÃt vô cÖ Ç‹ rÍ cây hÃp thø giúp cây tæng trÜªng. Và cÙ th‰ h»u cÖ thành vô cÖ, vô cÖ trª thành h»u cÖ, cái vòng luân chuy‹n Ãy tØ ngàn Ç©i nay có phÀn xÄy ra trong ÇÃt, có phÀn xÄy ra trên khí quy‹n làm thành nhiŠu chu trình sinh, ÇÎa, hoá : sinh theo nghïa sinh vÆt, Ç©i sÓng; ÇÎa theo nghïa Çá, ÇÃt, ÇÎa måo; hoá nhÜ oxydhoá, khº hoá. Oxydhoá trong ÇÃt là trong các ÇÃt khô, xÓp, tÖi còn khº hoá trên ÇÃt sình lÀy. Th¿c vÆy, nhiŠu chu kÿ sinh h†c nhÜ chu kÿ cacbon, chu kÿ chÃt Çåm, chu kÿ lÜu hùynh, chu kÿ nÜ§c v.v. ÇŠu diÍn ra m¶t phÀn trong ÇÃt, nhÜ vÆy, ÇÃt là m¶t phÀn cûa hŒ sinh thái .

-nói Ç‰n chu kÿ nÜ§c, ta liên tÜªng ngay Ç‰n bài thÖ cûa Tän ñà :

NÜ§c trôi ra bi‹n låi mÜa vŠ nguÒn

NÜ§c non h¶i ng¶ còn luôn

Bäo cho non ch§ có buÒn làm chi

S¿ bÓc hÖi và thoát hÖi cûa th¿c vÆt tåo thành mây; mây tåo ra mÜa; mÜa rÖi xuÓng ÇÃt, xuÓng bi‹n, trª låi thành nÜ§c

-nói vŠ chu trình cacbon là nói Ç‰n hiŒn tÜ®ng quang h®p : cây cÓi trên m¥t ÇÃt cÛng nhÜ các loài Täo dÜ§i bi‹n, nh© ánh n¡ng m¥t tr©i có th‹ hút chÃt CO₂ và nÜ§c Ç‹ tåo ra các hydrat cacbon và oxy theo phÜÖng trình:

6CO₂ + 6H₂O à C₆H₁₂O₆ + 6O_2.

Khí cacbonic Co2 trª låi khí quy‹n theo nhiŠu cách:

-trÜ§c h‰t là qua s¿ hô hÃp .Trong hiŒn tÜ®ng hô hÃp , các h®p chÃt h»u cÖ bÎ bi‰n Ç°i thành CO₂:

C₆H₁₂O₆ + 6O₂à6CO₂ + 6H₂O

Nói khác Çi, hiŒn tÜ®ng hô hÃp là hiŒn tÜ®ng Çäo ngÜ®c hiŒn tÜ®ng quang h®p .

- ngoài ra, khi th¿c vÆt và Ç¶ng vÆt ch‰t Çi, các vi cÖ th‹ trong ÇÃt nhÜ vi khuÄn và nÃm

cÛng së phân hu› các h®p chÃt cacbon thành khí cacbonic.

Khí cacbonic CO₂ có m¥t trong khí quy‹n, th° quy‹n, Çåi dÜÖng và tÆn Ç‰n các trÀm tích n¢m sâu dÜ§i ÇÃt và thŠm løc ÇÎa nhÜ dÀu hoä và hÖi ÇÓt . ChÃt CO₂ còn h®p v§i nÜ§c tåo ra acit cacbonic . ChÃt này tác Ç¶ng hu› hoåi Ç‰n các Çá Ç‹ sän xuÃt các ion bicacbonat .Các ion này trôi ra bi‹n làm thành các cacbonat có nhiŠu trong vÕ sò, vÕ Óc ..

Các vi cÖ th‹ cÛng bi‰n Ç°i chÃt h»u cÖ trong ÇÃt thành chÃt mùn . ChÃt mùn giúp cäi thiŒn khä näng gi» nÜ§c cûa ÇÃt, cung cÃp dÜ«ng liŒu cho cây và giúp ÇÃt có cÃu trúc tÓt . ñÃt có cÃu trúc tÓt giúp cây cÓi phát tri‹n thuÆn l®i hÖn vì ÇÃt thoáng khí và dÍ thÃm nÜ§c.

TØ trÜ§c Ç‰n nay, hai hiŒn tÜ®ng quang h®p và hô hÃp ÇiŠu hoà v§i nhau nhÜng v§i khí CO₂ càng ngày càng nhiŠu do xe c¶, nhà máy phát thäi ra trong khí quy‹n nên trái ÇÃt nóng lên. M¥t khác, phá rØng ÇÒng nghïa v§i søt giäm nguÒn cung cÃp Oxygen nên lÜ®ng oxy cÛng giäm Çi . DÜ«ng khí trong nÜ§c bi‹n bÎ ô nhiÍm cÛng sút giäm không kém. NASA thông báo r¢ng tåi b¡c Thái Bình DÜÖng, các quÀn th‹ th¿c vÆt sän sinh Oxygen hiŒn nay so v§i chÌ hÖn 30 næm trÜ§c, Çã mÃt Çi nhanh Çáng s®, t§i 30%! M¥t khác, ChÜÖng trình môi trÜ©ng cûa LHQ tØ 2004 Çã cänh báo: Trên các Çåi dÜÖng có t§i 150 "vùng ch‰t" mà lÜ®ng Oxygen giäm månh do ô nhiÍm tØ chÃt thäi cä công nghiŒp lÅn nông nghiŒp, khi‰n các loài thu› sinh khó mà sÓng n°i.

Tóm låi, bi‰n Ç°i khí hÆu không còn là trØu tÜ®ng mà thành hiŒn th¿c v§i hàng loåt cÖn bão løt, lÜ®ng mÜa thay Ç°i

- trong chu trình nitÖ , các vi cÖ th‹ trong ÇÃt cÛng gi» vai trò quan tr†ng. Không khí có 80% nitÖ nhÜng nh© các vi cÖ th‹ cÓ ÇÎnh thành chÃt ammonia (NH₃) thì cây m§i sº døng ÇÜ®c. Vi cÖ th‹ cÛng giúp phân hu› chÃt tàn dÜ cûa th¿c vÆt và Ç¶ng vÆt và khoáng hoá protein cûa chúng thành nitrat và nh»ng h®p chÃt có ni tÖ Ç‹ cho cây cÓi hÃp thø .

Tóm låi, hŒ thÓng Trái ñÃt bÎ chi phÓi bªi m¶t sÓ hŒ thÓng l§n trên vÛ trø : ÇÃt Çi liŠn v§i nÜ§c qua chu kÿ nÜ§c; ÇÃt Çi liŠn v§i khí hÆu qua chu trình cacbon v.v . Các chu trình này änh hÜªng và tác Ç¶ng lên nhau giúp cho Ç©i sÓng tÒn tåi trên m¥t ÇÃt này .

HŒ thÓng sinh-ÇÎa-hoá cûa hành tinh này có liên hŒ ch¥t chë Ç‰n hŒ thÓng khí hÆu .S¿ di chuy‹n các dòng häi lÜu cÛng thu¶c vào hŒ thÓng khí hÆu . XÜa kia, có thæng b¢ng gi»a Çåi dÜÖng, th¿c vÆt rØng cây và ÇÃt Çai nhÜng càng ngày, có s¿ mÃt thæng b¢ng vì khí quy‹n tæng nhiŠu khí CO₂ do ÇÓt hoá thåch . Th¿c vÆy, v§i cu¶c cách mång kÏ nghŒ, khí CO₂ tæng lên rÃt nhanh, làm Çäo l¶n các thæng b¢ng sinh ÇÎa hoá vÓn tÒn tåi hàng ngàn næm trÜ§c .

6 Các vÃn nån cûa ÇÃt.

Trong khi dân sÓ trên th‰ gi§i không ngØng tæng thì tài nguyên ÇÃt Çai låi càng ngày càng suy giäm . ChÌ k‹ vài vÃn nån thÜ©ng nghe thÃy hàng ngày trên báo chí : søp lª b© sông, nån cát bay, sa måc hoá, dòng sông ch‰t, xói mòn, rºa trôi, ô nhiÍm ÇÃt, ÇÃt chuÒi, núi lª, sº døng bØa bãi phân hóa h†c, hóa chÃt trØ sâu, diŒt cÕ, gây ô nhiÍm ÇÃt canh tác, nguÒn nÜ§c m¥t, nÜ§c ngÀm và Ç‹ dÜ lÜ®ng chÃt Ç¶c håi trong nông sän th¿c phÄm, suy thoái ÇÃt Çai làm giäm Çi næng xuÃt sinh h†c

NhÜ vÆy, s¿ suy thoái cûa th° quy‹n tác Ç¶ng tiêu c¿c Ç‰n:

-thu› quy‹n: ch‰ Ç¶ thu› væn thay Ç°i v§i løt, ô nhiÍm nÜ§c

-khí quy‹n có nhiŠu khí nhà ki‰ng nhÜ khí metan tØ các ÇÀm lÀy, khí cacbonic

-sinh quy‹n bÎ bi‰n Ç°i trên m¥t ÇÃt và trong ÇÃt

-nhân quy‹n . Tøc ng» ta có câu : ÇÎa linh nhân kiŒt. N‰u ÇÃt Çai phì nhiêu thì kinh t‰ phÒn thÎnh, kéo theo giàu có và giáo døc; ngÜ®c låi, khi ÇÃt Çai bÎ suy thoái thì dï nhiên, hoa màu cÛng bÎ giäm sút, kéo theo nån nghèo Çói và thÃt h†c .ñÃt Çai có th‹ suy thoái vŠ lÜ®ng và phÄm:

a .vŠ lÜ®ng: nhiŠu diŒn tích nông nghiŒp trÜ§c Çây trÒng hoa màu thì nay phäi nhÜ©ng ch‡ cho các khu kÏ nghŒ, các nhà máy, các Çô thÎ trong ti‰n trình kÏ nghŒ hoá và Çô thÎ hoá .Các sân golf cÛng chi‰m thêm ÇÃt nông nghiŒp. Tóm låi diŒn tích ÇÃt nông nghiŒp càng ngày càng bÎ thu hËp, Çe d†a Ç‰n an ninh lÜÖng th¿c. ñó là chÜa nói Ç‰n các bi‰n Ç°i khí hÆu cÛng làm nÜ§c bi‹n dâng lên làm nhiŠu vùng ÇÃt ª các ch‡ thÃp có th‹ chìm trong nÜ§c .

b. vŠ phÄm: ÇÃt bÎ xói mòn, ÇÃt ÇÒi tr†c, b© sông bÎ xói lª làm ÇÃt bÎ nghèo thêm dÜ«ng liŒu

Sông ngòi không phäi cÓ ÇÎnh vì có lúc lŒch dòng sau m¶t cÖn lÛ, có khi bi lÃp Çi nhÜ trong thÖ:

Sông kia rày Çã lên ÇÒng
Ch‡ làm nhà cºa, ch‡ trÒng ngô khoai
ñêm nghe ti‰ng ‰ch bên tai
GiÆt mình mình tÜªng ti‰ng ai g†i Çò

Tài nguyên ÇÃt Çai th‰ gi§i có nhiŠu vÃn ÇŠ: nån sa måc hoá, nån hoang hoá, nån m¥n hoá, nån b© bi‹n bÎ xâm th¿c, nån ÇÃt dÓc bÎ xói mòn v.v. và ta có th‹ phân loåi ra 4 dång Üu th‰ sau Çây:

- xói mòn do mÜa (water erosion).

ñÃt dÓc vùng núi rÃt nhiŠu và dÍ bÎ xói mòn. S¿ xói mòn phø thu¶c vào nhiŠu thông sÓ nhÜ chiŠu dài cûa Ç¶ dÓc, Ç¶ dÓc nhË hay n¥ng (trên 25 Ç¶), Ç¶ che phû th¿c vÆt. Xói mòn trên các lÜu v¿c së làm các hÒ chÙa nÜ§c bÎ l¡ng tø rÃt nhanh và làm lòng sông cån dÀn, khi‰n lÜu lÜ†ng nÜ§c chäy ít Çi. Xói mòn làm l§p ÇÃt m¥t cÛng nhÜ chÃt h»u cÖ trong ÇÃt bÎ mÃt Çi . HiŒn tÜ®ng chuÒi ÇÃt

. xói mòn do gió ( wind erosion). Trên th‰ gi§i, nhiŠu vùng r¶ng l§n bÎ sa måc hoá, do chæn nuôi quá täi, do bi‰n Ç°i khí hÆu, do cát bay . ñó là trÜ©ng h®p các xÙ nhÜ Mali, Niger, Tchad ª nam sa måc Sahara ... Chính vì cát bay, nên diŒn tích ÇÃt nông nghiŒp bÎ giäm m‡i ngày, tác Ç¶ng nên Ç‰n cänh nghèo Çói .

-thoái hoá hoá h†c (chemical degradation). Trong dång này là m†i suy thoái m¥n hoá, phèn hoá, phù dÜ«ng (eutrophication), ô nhiÍm, giäm Ç¶ phì nhiêu và chÃt h»u cÖ. NhiŠu nÖi ª ViŒt Nam vào cuÓi mùa n¡ng, lÜu lÜ®ng sông ngòi ít Çi, nÜ§c m¥n ngoài bi‹n xâm nhÆp sâu trong ÇÃt làm ÇÃt bÎ nhiÍm m¥n. Ÿ Pakistan, gÀn 25% diŒn tích tÜ§i bÎ nhiÍm m¥n ; ª ƒn Ç¶ 17%. NhiŠu vùng nuôi tôm gÀn bi‹n nay bÕ hoang trª låi ÇÃt phèn . ñÃt cÛng có th‹ bÎ ô nhiÍm bªi các thuÓc sát trùng và các hoá chÃt này có th‹ tiêu diŒt các vi sinh vÆt trong ÇÃt nhÜ các loài giun ÇÃt, các loåi khuÄn vÓn giúp ÇÃt có cÃu trúc cÀn thi‰t cho s¿ mao dÅn ho¥c s¿ bŠn ch¥t.

-thoái hoá vÆt lš (physical degradation)

Trong s¿ thoái hoá vÆt lš, phäi k‹ Ç‰n ÇÃt bÎ nén cÙng nhÜ nhiŠu nÖi bên Phi Châu (Mali, Niger ..) do chæn thä quá mÙc v§i nhiŠu Çàn bò hàng ngàn con di chuy‹n t¿ do, làm ÇÃt bÎ nén cÙng, (compaction, crusting) làm ÇÃt không th‹ thÃm nÜ§c, do Çó dÍ làm mÒi cho s¿ xói mòn , làm giäm Çi khä næng sän xuÃt cûa ÇÃt . ñÃt cÛng có th‹ bÎ xói mòn do s¿ phá rØng; phá rØng làm ÇÃt m¥t bÎ trôi chäy h‰t, chÌ còn låi l§p ÇÃt sâu v§i sÕi laterit trên ÇÃt m¥t không trÒng tr†t ÇÜ®c( laterit hoá ),ngoåi trØ vài lùm bøi thÜa th§t.

7. Vai trò cûa ÇÃt trong s¿ bŠn v»ng xã h¶i và môi trÜ©ng

7.1. Các dÎch vø cûa ÇÃt .

NhiŠu ngÜ©i cÙ tÜªng chÌ cÀn có không khí trong lành và nÜ§c trong Ç‹ sÓng khÕe . ´t ngÜ©i nhÆn thÙc ÇÜ®c sÙc khoÈ h† cÛng tùy thu¶c vào sÙc khoÈ cûa ÇÃt . ñÃt có ‘khoÈ’ nghïa là phì nhiêu, không xói mòn, không có bom mìn, không có sa måc hoá, cát bay v.v. thì m§i trÒng tr†t ÇÜ®c, m§i có khä næng sæn xuÃt th¿c phÄm và cây có s®i, m§i tåo ra phong cänh ÇËp . ñÃt còn gi» ÇÜ®c chÃt h»u cÖ, tái ch‰ bi‰n låi cho cây . Nó tÒn tr» ÇÜ®c CO₂, làm giäm khí nhà ki‰ng. ñÃt giúp ÇiŠu hoà dòng nÜ§c vì nÜ§c mÜa, tuy‰t tan, nÜ§c tÜ§i ru¶ng ÇÒng ÇŠu rÖi trên ÇÃt và xuÓng ÇÃt. ñÃt giúp l†c b§t các Ç¶c tÓ nh© các vi cÖ th‹ trong ÇÃt; các vi cÖ th‹ làm hu› hoåi, tan rã, cÓ ÇÎnh .. các chÃt h»u cÖ và vô cÖ trong ÇÃt .

NhÜ vÆy, ÇÃt Çóng vai trò quan tr†ng trong nŠn kinh t‰ quÓc dân, trong bŠn v»ng môi trÜ©ng nên ta låi càng phäi bäo tÒn và chæm nom ÇÃt nhÜ m¶t tài nguyên quš giá ..

DÎch vø cûa ÇÃt Ví dø

Cung cÃp

th¿c phÄm lúa gåo, nông phÄm

nÜ§c uÓng gi‰ng, ao, hÒ, khe suÓi

nhiên liŒu g°, cûi

vÆt liŒu di truyŠn các nguÒn gen th¿c vÆt và Ç¶ng vÆt

ñiŠu hoà

ÇiŠu hoà khí hÆu nguÒn và sÙc chÙa các khí nhà ki‰ng

ÇiŠu hoà dòng chäy nÜ§c ngÀm

l†c nÜ§c gi» nÜ§c, hút b§t các chÃt Ç¶c

ÇiŠu hoà s¿ xói mòn gi» trÀm tích phù sa

ÇiŠu hoà tai bi‰n thiên nhiên trÎ løt

thø phÃn nÖi trú Än các loài ong

Væn hoá

tâm linh và cäm hÙng th° thÀn, ng¡m cänh

giäi trí du ngoån, c¡m tråi

thÄm mÏ ÇÒ sành, ÇÒ sÙ

giáo døc th¿c ÇÎa

Y‹m tr®

tåo th° gi» phù sa, chÃt mùn

chu kÿ dinh dÜ«ng tÒn tr», tái ch‰ bi‰n dÜ«ng liŒu

ñÃt không nhÛng có giá trÎ vÆt chÃt, tåo ra cûa cäi mà có cä vai trò væn hoá trong Çó có y‰u tÓ tâm linh :

TÜªng tu®ng ta vŠ nÖi bän tråch

÷n dày chôn trä ÇÃt bao dung

Cøm mây trôi rã trong tr©i l§n

NhÜ giÃc chiêm bao thÃy gi»a chØng . (thÖ Tô thùy Yên)

ñÃt cùng v§i nÜ§c là diÍn tä quê hÜÖng ng†t ngào cây trái, nÖi chôn rau c¡t rÓn, m¶t cõi Çi vŠ:

Bi‹n m¶t ÇÜ©ng khÖi xa th£m xa

Núi vÜÖn trÜ®ng t§i mây nhoà

Thì treo cøc ÇÃt toòng teng gi»a

Cho cái vô cùng vÅn nª hoa (Mai Thäo)

XÜa kia, vào th©i kÿ con ngÜ©i ÇÙng trÜ§c nh»ng mãnh l¿c thiên nhiên, chÌ bi‰t thích Ùng m¶t phÀn nào chÙ chÜa có th‹ làm chû Ç¶ng hoàn toàn ngõ hÀu bi‰n trª l¿c thành tr® l¿c thì ngÜ©i ViŒt luôn tin vào siêu nhiên, th© phøng m†i thÀn linh, tØ thÀn cây, thÀn ÇÃt, Ç‰n thÀn sông, thÀn núi nên ta có Thûy thÀn, SÖn thÀn, Thiên thÀn, Th° thÀn... Theo Nho giáo, ÇÃt có mÓi tÜÖng quan gi»a Tr©i và NgÜ©i :Thiên ñÎa Nhân. LÍ tÎch ÇiŠn v§i nhà vua cày ru¶ng, rÒi m‡i làng ÇŠu có ThÀn Hoàng, cúng ông ñÎa. Cúng ông ñÎa cÛng ÇÒng nghïa v§i tøc th© Th° Công vì Th° Công là vÎ thÀn trông coi nhà cºa nhÜ trong tøc ng»: ÇÃt có Th° công, sông có Hà Bá .

Chính vì vÆy nên có lÍ Ç¶ng th°, lÍ T‰ ThÀn Nông, lÍ xuÓng ÇÒng, møc Çích cÀu cho tai qua nån khÕi, mùa màng tÓt tÜÖi .

Làng nào cÛng có Çình th© ThÀn Hoàng là vÎ khai canh ru¶ng ÇÃt khi m§i Ç‰n lÆp cÜ . Trong câu KiŠu cÛng có câu:

Båc sinh quì xuÓng v¶i vàng

Quá l©i nguyŒn h‰t thành hoàng, th° công (câu 2131-32)

Danh tØ Tr©i Çi liŠn v§i ñÃt, ngø š là ru¶ng ÇÃt mùa màng Çi liŠn v§i th©i ti‰t khí hÆu. Hai y‰u tÓ Ãy không phäi chÌ gi§i hån š nghïa vào vÆt chÃt nhÜng còn có š nghïa siêu hình thÀn bí trong Çó siêu nhiên dính liŠn v§i t¿ nhiên, phàm trÀn v§i tiên cänh, ngÜ©i sÓng cånh ngÜ©i ch‰t, bÀu tr©i v§i cänh Bøt nên tøc ng» ta có câu : Tr©i ÇÃt hÜÖng hoa, NgÜ©i ta cÖm rÜ®u

Tr©i ÇÃt bao la khi ta tïnh l¥ng m¶t mình .Lúc Çó, ta thÃy mình rÃt nhÕ trong vÛ trø và dÍ thÃy mình khiêm tÓn, dËp bÕ ÇÜ®c cái ngã Ç‹ hoà mình vào cái tâm tïnh l¥ng cûa tr©i ÇÃt.

7.2. Loài ngÜ©i cÛng Çã cäi thiŒn và chæm sóc ÇÃt Çai nhÜ:

-dÅn thu› nhÆp ÇiŠn: nh© vÆy nhiŠu ru¶ng khô m§i có nÜ§c Ç‹ trÒng tr†t. NÜ§c có th‹ tØ các ÇÆp dâng nÜ§c lên cao cho tràn vào ru¶ng, tØ máy bÖm nÜ§c, tØ sÙc ngÜ©i ..

- Çào kinh thoát nÜ§c nhÜ ª miŠn ÇÒng b¢ng sông Cºu Long

-Ç¡p Çê ngæn m¥n nhÜ các công trình mà NguyÍn Công TrÙ làm ª các huyŒn duyên häi tÌnh Thái Bình.

-Çê sông tránh løt, Çê bi‹n tránh triŠu cÜ©ng

-tåo các ru¶ng bÆc thang trên sÜ©n núi (Nepal, miŠn SÖn La, Lai Châu ª ViŒt Nam ..)

-lÜ®m Çá räi rác Ç‹ làm tÜ©ng thÃp chÆn b§t nÜ§c xói mòn (B¡c Phi)

-bón phân hoá h†c, phân chuÒng, vôi Ç‹ tæng cÜ©ng Ç¶ phì nhiêu cho ÇÃt

7.3. Tuy nhiên, cÛng có nh»ng hoåt Ç¶ng cûa con ngÜ©i Çã làm suy giäm tiŠm næng sän xuÃt cûa ÇÃt :

-nån du canh làm rÅy khi‰n ÇÃt mÃt chÃt h»u cÖ và chÃt khoáng, làm ÇÃt càng ngày càng nghèo thêm

-nån khai thác bØa bãi phá rØng ª nh»ng vùng cao gây xói mòn ÇÃt, chuÒi ÇÃt v§i bÒi l¡ng lòng hÒ

-nån m¥n hoá, phèn hoá : nh»ng rØng ngÆp m¥n bÎ phá nên nÜ§c m¥n xâm nhÆp sâu hÖn vào n¶i ÇÎa; Çào ao nuôi tôm nên các tÀng sinh phèn dÍ bÎ axit hoá

-nån trâu bò quá täi dÅm chân làm ÇÃt bÎ chai cÙng, bÎ nén ch¥t nên nÜ§c không thÃm vào ÇÃt ÇÜ®c gây trª ngåi cho s¿ trÒng tr†t (nhÜ vùng Sahel ª Phi châu)

-nån ô nhiÍm ÇÃt v§i các chÃt ph‰ thäi trong kÏ nghŒ, rác bÄn

-nån nÜ§c ngÆp các vùng thÃp ven bi‹n do bi‰n Ç°i khí hÆu

-nån ÇÃt bÎ cÙng do Çô thÎ hoá: làm nŠn nhà, nŠn nhà máy nên s¿ thoát nÜ§c khó khæn hÖn khi bÎ mÜa to

-nån ÇÃt bÎ cát phû v§i ÇÒi cát, Çøn cát

7.4. Bän ÇÒ ÇÃt Çai .

N‰u phân loåi theo ÇÎa måo, ta có tØ trên cao xuÓng dÜ§i: ÇÃt núi, ÇÃt ÇÒi, ÇÃt bãi, ÇÃt cÒn v.v.N‰u phân loåi theo hoá h†c, ta có ÇÃt m¥n (nhiŠu ClNa), ÇÃt phèn (nhiŠu Sulfat), ÇÃt cà giang (nhiŠu CO₃Na₂). N‰u phân loåi theo màu s¡c, ta có ÇÃt ÇÕ, ÇÃt nâu, ÇÃt Çen v.v.

N‰u phân loåi theo cách sº døng, ta có : ÇÃt xây d¿ng, ÇÃt nông nghiŒp, ÇÃt trÒng rØng .

Bän ÇÒ ÇÃt Çai giúp bi‰t ÇÜ®c s¿ phân phÓi các loåi ÇÃt và do Çó bi‰t ÇÜ®c các ÇiŠu kiŒn sº døng ÇÃt Çai m¶t cách tÓi Üu : tÜ§i ch‡ này, thoát nÜ§c ch‡ kia, bón phân loåi nào trên ÇÃt nào, xây d¿ng nŠn móng v»ng ch¡c trên ÇÃt lÀy thøt , không sº døng ÇÃt tÓt Ç‹ xây sân golf v.v.

7.5. Suy thoái ÇÃt và hÆu quä

Suy thoái ÇÃt có nhiŠu hÆu quä quan tr†ng trên các môi trÜ©ng có liên hŒ Ç‰n ÇÃt

-trên thu› quy‹n: ch‰ Ç¶ thu› væn thay Ç°i (løt l¶i ) và nÜ§c bÎ ô nhiÍm .

-trên khí quy‹n: khí quy‹n chÜa nhiŠu khí nhà ki‰ng

-trên sinh quy‹n: sinh quy‹n bÎ Ç°i thay trong ÇÃt

-trên nhân quy‹n: n‰u ÇÃt bÎ suy thoái thì nån Çói kém xäy ra, sÙc khoÈ con ngÜ©i cÛng bÎ suy giäm

NhÜ vÆy, nghèo Çói, gia tæng dân sÓ, suy giäm tài nguyên thiên nhiên và thoái hoá môi trÜ©ng tÜÖng thu¶c v§i nhau trong m¶t vòng luÄn quÄn.

ñÃt së bÎ bi‰n mÃt khi xói mòn nhanh hÖn s¿ phong hoá cûa Çá : th¿c vÆy, các loåi Çá phäi mÃt nhiŠu th©i gian m§i tåo ra ÇÃt trong khi xói mòn thÜ©ng rÃt nhanh, làm mÃt ÇÃt .

8.Các chÙc næng cûa ÇÃt:

Cu¶c sÓng cûa m†i sinh vÆt tØ th¿c vÆt Ç‰n Ç¶ng vÆt, k‹ cä con ngÜ©i ÇŠu phø thu¶c vào ÇÃt: ÇÃt cung cÃp chÃt dinh dÜ©ng cho th¿c vÆt, Ç¶ng vÆt và vi sinh vÆt. ChÃt mùn do xác th¿c vÆt và vi sinh vÆt ch‰t Çi cÛng nhÜ các chÃt khoáng tØ Ca, Mg Ç‰n lân, potát ÇŠu giúp cho s¿ dinh dÜ«ng .

ñÃt sº døng vào nông nghiŒp (trÒng lúa, trÒng hoa màu), vào lâm nghiŒp (rØng), chæn nuôi (ÇÒng cÕ). M‡i loåi ÇÃt có chÙc næng khác nhau vì cây cÓi cÛng nhiŠu loåi .Trong kho tàng væn h†c dân gian, có vô sÓ câu nói vŠ ÇÃt :

ñÃt màu trÒng ÇÆu trÒng ngô

ñÃt lÀy cÃy lúa, ÇÃt khô làm vÜ©n

ñÃt cÛng sº døng vào các hoåt Ç¶ng phi nông nghiŒp :ÇÃt gia cÜ, ÇÃt dùng cho các khu kÏ nghŒ, cho quÓc phòng (tråi lính, cæn cÙ không quân), cho các hoåt Ç¶ng væn hoá giáo døc (trÜ©ng h†c, bŒnh xá), cho th‹ thao (sân vÆn Ç¶ng), ÇÃt cho giao thông (xa l¶, ÇÜ©ng Çi, ÇÜ©ng rÀy xe lºa ), ÇÃt cho thûy l®i (kinh mÜÖng thoát nÜ§c, dÅn nÜ§c, Çê ÇiŠu), ÇÃt xây d¿ng cho các hŒ thÓng truyŠn dÅn ÇiŒn næng (dòng ÇiŒn cao th‰ ), ÇÃt xây d¿ng ch® búa, chuà chiŠn, nhà th©; ÇÃt Ç‹ làm bãi rác, làm nghïa trang; ÇÃt sän xuÃt vÆt liŒu xây d¿ng (làm lò gåch, ÇÒ gÓm)

81 ñÃt nuôi nhân loåi . MuÓn sän xuÃt th¿c phÄm thì có 4 y‰u tÓ quan tr†ng: m¥t tr©i, không khí, ÇÃt và nÜ§c ; trong 4 y‰u tÓ Çó, thi nÜ§c và ÇÃt (cä lÜ®ng và phÄm ) có th‹ cäi thiŒn v§i s¿ ÇÀu tÜ nhÜ cäi tåo ÇÃt, bón phân, tÜ§i tiêu ..

ñÃt sän xuÃt và chÙa m†i dÜ«ng liŒu cÀn cho Ç©i sÓng ( Çåm, lân, kali, calci, magne, s¡t, các nguyên tÓ vi lÜ®ng ..) , k‹ cä không khí và nÜ§c . Các xã h¶i loài ngÜ©i phäi nh© ÇÃt Çai Ç‹ sinh tÒn vì không có ÇÃt thì không có th¿c vÆt và Ç¶ng vÆt

Quê ta mát ÇÃt phù sa,

TrÒng rau, rau tÓt, trÒng cà cà sai

Quê ta l¡m b¡p nhiŠu khoai,

ñÒng trong ch¡c lúa, bãi ngoài xanh dâu

Dâu xanh, xanh ng¡t m¶t màu,

Xóm làng Çan né, rû nhau chæn t¢m

Cho dâu ÇÀy lá, cho t¢m thêm tÖ

82 ñÃt là m¶t thành phÀn quan tr†ng trong chu kÿ nÜ§c. NÜ§c mÜa là nguÒn gÓc quan tr†ng vŠ nÜ§c ng†t. M¶t phÀn nÜ§c mÜa bÎ th¿c vÆt chÆn låi và bÓc hÖi; n‰u Ç‰n ÇÜ®c m¥t ÇÃt thì nÜ§c mÜa có th‹ thÃm xuÓng dÜ§i (n‰u ÇÃt không bÎ nén ch¥t) ho¥c cÛng có th‹ chäy tràn, gây ra nhiŠu tai ÜÖng nhÜ xói mòn, søp lª b© sông, l¡ng tø trong hÒ thu› ÇiŒn, trong kinh khi‰n phäi vét kinh mÜÖng. NÜ§c mÜa thÃm vào ÇÃt m¶t phÀn giúp nuôi cây , phÀn khác trôi xuÓng các måch nÜ§c ngÀm. NhÜ vÆy nÜ§c có th‹ là m¶t tai ÜÖng, cÛng có th‹ là tài nguyên. Tuÿ s¿ quän trÎ ÇÃt mà tài nguyên nÜ§c có th‹ ích l®i ho¥c có håi. Quän trÎ lÜu v¿c giúp ÇiŠu hoà và sº døng nguÒn nÜ§c.

ñÃt giúp gi» ÇÜ®c nÜ§c trong thu› cÃp: 60% nÜ§c ng†t ÇÜ®c n¢m trong ÇÃt.

Sau m¶t trÆn mÜa, nÜ§c mÜa thÃm xuÓng ÇÃt và nh© vÆy, m¿c nÜ§c ngÀm trong ÇÃt ÇÜ®c tái tåo låi. N‰u ÇÃt bÎ nén quá ch¥t, không tÖi thoáng thì nÜ§c chäy tràn và làm xói mòn dÃt . NhÜ vÆy, ÇÃt giúp ÇiŠu hoà ch‰ Ç¶ thûy væn cûa các dòng sông và mÙc nÜ§c ngÀm .

83 ñÃt giúp l†c nÜ§c chäy qua và änh hÜªng Ç‰n h®p trång hoá h†c và sinh h†c .Tuy nhiên, khä näng này có nh»ng hån ch‰ vì nh»ng ÇÃt bÎ ô nhiÍm qúa nhiŠu (do các hoåt Ç¶ng kÏ nghŒ hay chæn nuôi ) cÛng làm nÜ§c chäy qua các vùng Çó bÎ ô nhiÍm . Ví dø : các dòng sông ª hå lÜu các nhà máy, các khu kÏ nghŒ, các xÜªng ch‰ bi‰n b¶t ng†t, khoai mì .. (Sông Saigon, sông ThÎ Væi , sông La Ngà ..)

84 .ñÃt änh hÜªng Ç‰n h®p trång cûa khí quy‹n.

ñÃt cÛng phát ra khí nhà ki‰ng tØ các bãi rác kh°ng lÒ , tØ các ÇÀm lÀy (methane, Co2). ñÃt cÛng gi» låi chÃt h»u cÖ nghïa là cacbon nên có th‹ xem ÇÃt nhÜ m¶t gi‰ng chÙa chÃt cacbon nên giúp giäm các khí nhà ki‰ng. Ngoài ra gi» låi chÃt h»u cÖ còn làm tæng Ç¶ phì nhiêu trong ÇÃt .

85 . ñÃt là m¶t môi trÜ©ng sÓng . Cát bøi së trª vŠ cát bøi . NhiŠu chu kÿ sinh h†c ÇŠu có m¶t phÀn xäy ra trong ÇÃt. Nh»ng hŒ sinh thái nuôi dÜ«ng con ngÜ©i nhÜ hŒ sinh thái nông nghiŒp, hŒ sinh thái rØng, hŒ sinh thái ÇÒng cÕ, hŒ sinh thái duyên häi, hŒ sinh thái Çô thÎ ÇŠu d¿a vào ÇÃt.

86 ñÃt là m¶t kho d¿ tr» vï Çåi vŠ Ça dång dinh h†c: vi khuÄn, nÃm, Ç¶ng vÆt . Nh© hoåt Ç¶ng các vi sinh vÆt, ÇÃt m§i thành hình, ÇÃt m§i hÒi sinh, tái tåo và ÇÃt nuôi låi vi sinh vÆt .

87 ñÃt cung Ùng cho loài ngÜ©i các vÆt døng: xây cÃt nhÜ cát, sån, sét làm gåch ngói, làm ÇÒ gÓm (Gåch Bát Tràng), vôi Ç‹ sÖn tÜ©ng, laterit Ç‹ låi trong các ÇŠn th© nhÜ các ÇŠn th© Chàm, ÇŠn th© ñ‰ Thiên ñ‰ Thích. ñÃt sét làm ÇÒ gÓm, làm gåch ngói, bát, Çïa, nÒi, Ãm, bình, chÆu, thåp ..Câu ca dao:

Chi‰u Nga SÖn, Gåch Bát Tràng

Väi tÖ Nam ñÎnh, Løa hàng Hà ñông

cho thÃy gåch Bát Tràng rÃt n°i ti‰ng.

Công dụng của đất làm vại, làm chum (trong Nam thì gọi là cái lu ) có trong các câu thơ của Huy Cận:

Đất này đất vại đất chum

Đất này đất cũ lửa nung ngàn đời

Vại chum từ thuở xa khơi

Rắn như từng mảnh mặt trời nguội đen

Chum sâu giữ hạt giống bền

Ngô xanh tự bấy, lúa lên đều mùa

Nước trong lòng vại mát chưa !

Vại chum vững chải trụ bờ sông xanh

Nghìn năm tròn trĩnh vại sành

Ngày xuân trẻ lại dáng hình ban sơ

Ngày nay, ta có nÒi làm b¢ng nhôm, b¢ng gang nhÜng xÜa kia, ngÜ©i ViŒt chÌ có nÒi ÇÃt (nÃu cÖm, kho cá ..), Ãm ÇÃt ( nÜ§c trà )

Trong ÇÃt có vô vàn nguyên liŒu tØ ÇÒng, vàng Ç‰n nhôm, s¡t, h¶t xoàn ..tóm låi giúp cho con ngÜ©i trong m†i hoåt Ç¶ng kÏ nghŒ, thû công nghŒ, væn hoá.,

88 ñÃt là cä m¶t pho sách lÎch sº . Các nhà khäo c° h†c thÜ©ng Çào x§i ÇÃt d‹ tìm låi di tích cûa quá khÙ ; m¶ cûa TÀn Thu› Hoàng v§i hàng ngàn lính hÀu chôn dÜ§i ÇÃt hàng ngàn næm nay ; nào là các xác con kh°ng long dinosaure chôn vùi tØ ÇŒ tam nguyên Çåi, nào là dÃu tích con ngÜ©i trong các hang Ç¶ng th©i thÜ®ng c°

9 .Ô nhiÍm ÇÃt . Các nguÒn ô nhiÍm dÃt bao gÒm phân hoá h†c, thuÓc trØ sâu, chÃt thäi công, nông nghiŒp:

- Phân hoá h†c càng ngày càng ÇÜ®c sº døng nhiŠu Ç‹ Çäm bäo an toàn lÜÖng th¿c và xuÃt cäng nhÜng muÓn giäm thi‹u tác Ç¶ng lên môi trÜ©ng, phäi sº døng cân ÇÓi, Çúng lÜ®ng, Çúng kÿ, hån ch‰ các t°n thÃt do bay hÖi, rºa trôi. Th¿c vÆy, n‰u bón phân Çåm qúa nhiŠu khä næng hÃp thø cûa cây thì chÃt Çåm së Çi vào nÜ§c, làm nÜ§c có qúa nhiŠu nitrat håi cho sÙc khoÈ. S¿ gia tæng dân sÓ Çòi hÕi nhiŠu lÜÖng th¿c, kéo theo phäi sº døng nhiŠu phân hoá h†c Ç‹ gia tæng sän lÜ®ng th¿c phÄm, Bón phân Çåm và photphat quá sÙc hÃp thø cûa th¿c vÆt së làm các nguÒn phân bÎ trôi chäy vào nÜ§c ngÀm

-ñÃt cÛng bÎ ô nhiÍm v§i các thuÓc bäo vŒ th¿c vÆt .ThuÓc bäo vŒ th¿c vÆt cÛng giúp tæng sän lÜ®ng nông nghiŒp nhÜng n‰u sº døng qúa liŠu lÜ®ng së gây nên nhiŠu hÆu qûa: cá, tôm, tép trong ru¶ng cÛng nhÜ cua, Óc, ‰ch, nhái së ch‰t. NhiŠu Ç¶ng vÆt thiên nhiên nhÜ trên vÓn là các thiên ÇÎch cûa sâu håi, nay bÎ bi‰n mÃt, làm sâu b† phát tri‹n thêm.

Ô nhiÍm các loåi thuÓc bäo vŒ th¿c vÆt sinh ra ng¶ Ç¶c rau cäi .

Sau Çây là vài hoá chÃt bäo vŒ th¿c vÆt:

Chûng loåi hoá h†c Ví dø

ThuÓc diŒt trùng

Các hydrocacbon có chÃt Chlore Aldrin, Chlordane, heptachlor, DBCP

Lân h»u cÖ Diazinon, parathion, malathion, ethylparathion

Cacbamat Carbaryl, carbofuran, dithiocarb, aldicarb

Pyrethrin Permethrin

ThuÓc diŒt khuÄn

Benzimidazol Benomyl, thiabenzazol

Thiocacbamat Ferbam, maneb

Triazol Triadimefon. Bitertanol

Nh»ng cái khác Sulfat ÇÒng

ThuÓc diŒt cÕ

Acid phenoxyalkyl 2,4-D; 2,4 DB; 2,4,5-T; MCPA; MCPB

Triazin Atrazin, Simazin, Propazin

Phenylurea Diuron, Linuron, Bromacil

Cacbamat Butylat, vernolat, Thiobencarb

Nitrophenol Dinoseb

Acid aliphatic Dalapon

Dipyridyl Paraquat, diquat

Khi xÎt các hoá chÃt trên cây thì chÌ m¶t phÀn do cây hÃp thø còn låi bÎ rºa trôi trong ÇÃt, bÎ các giao chÃt sét ho¥c các giao chÃt h»u cÖ ngoåi hÃp và Çó chính là lí do môi trÜ©ng ÇÃt và nÜ§c cÛng bÎ ô nhiÍm .Hoá chÃt bäo vŒ th¿c vÆt tåi các nông dân ÇÜ®c bäo quän rÃt tùy tiŒn, vÙt bao ngoài kinh råch. SÓ lÜ®ng, chûng loåi thuÓc bäo vŒ th¿c vÆt Çem ra bán có khi ngoài danh møc, ho¥c bán thuÓc cÃm sº døng, bán thuÓc không Çúng quy ÇÎnh. Nông dân thÜ©ng sº døng thuÓc không Çúng quy trình kÏ thuÆt vŠ liŠu lÜ®ng, vŠ th©i gian cách ly gây thêm ô nhiÍm môi trÜ©ng cho ÇÃt và nÜ©c. NhiŠu khi, tÒn dÜ thuÓc bäo vŒ th¿c vÆt trong nông sän hay rau cäi ÇÜa Ç‰n tình trång ng¶ Ç¶c Çe d†a Ç‰n sÙc khoÈ cûa ngÜ©i dân

-nÜ§c thäi Ç¶c håi các khu kÏ nghŒ sän xuÃt xi mæng, thép, giÃy, dŒt nhu¶m, cao su chÜa ÇÜ®c xº lš, tr¿c ti‰p thäi ra các ch‡ thÃp (sông, råch ..).

-rác thäi cÛng làm ÇÃt bÎ ô nhiÍm và càng ngày càng trª nên trÀm tr†ng v§i s¿ Çô thÎ hoá: rác thäi sinh hoåt bao gÒm rác thäi tØ các khu dân cÜ, m¶t phÀn ÇÜ®c thu gom, m¶t phÀn còn låi Çem Ç° xuÓng cÓng rãnh, kênh mÜÖng. Ngoài ra, bãi rác còn phát sinh ra NH₃, H₂S, CH₄.. Vào mùa hè, n¡ng nóng, mùi hôi thÓi nÒng n¥c tØ bãi rác gây ô nhiÍm không khí, kéo theo s¿ sinh sän cûa ruÒi, các ° dÎch bŒnh dÍ phát sinh làm chÃt lÜ®ng môi trÜ©ng sÓng bÎ suy giäm. NÜ§c rÌ tØ bãi rác còn làm thiŒt håi Ç‰n hoa màu, chæn nuôi cûa ngÜ©i dân .

-nh»ng d¿ án hút bùn và Ç° bùn rÒi thäi xuÓng các vÎnh, các khu v¿c ven b© , lÃn bi‹n vô t° chÙc làm diŒn tích rØng ngÆp m¥n bÎ mÃt Çi, làm dòng chäy bÎ thu hËp khi‰n chÃt r¡n lÖ lºng tæng (Total suspended solids), giäm lÜ®ng oxy hoà tan (dissolved oxygen)

-nÜ§c mÜa ngÃm vào bãi rác tåo thành nÜ§c rò rÌ chÙa các y‰u tÓ Ç¶c håi gây ô nhiÍm môi trÜ©ng nÜ§c ngÀm và ÇÃt. Ngoài rác thäi sinh hoåt, còn có rác thäi công nông nghiŒp nhÜ tØ các nhà máy th¿c phÄm Çóng h¶p, lò sát sanh, sän phÄm bài ti‰t cûa các tråi chæn nuôi l§n ho¥c nh»ng rác thäi thông thÜ©ng nhÜ bao nilông, cao su, thûy tinh, ve chai, ÇÒ kim loåi ..

-các bøi lÖ lºng tØ Óng khói nhà máy, không có thi‰t bÎ l†c không khí và l¡ng xuÓng ÇÃt

-nhiŠu tråi chæn nuôi l§n räi phân heo ra ÇÒng (nhÜ ª Quebec) làm ÇÃt và dòng nÜ§c ngÀm bÎ ô nhiÍm ..

10.Vài hŒ sinh thái Ç¥c biŒt

10.1 Các hŒ sinh thái ÇÃt lầy (wetland ecosystems)

ñÃt lầy là nh»ng ÇÃt n¢m gi»a ÇÃt khô và các vÛng nÜ§c (nhÜ hÒ, ao, sông, suÓi ): ta có ÇÃt bÜng, ÇÃt trÛng, ÇÃt ven ao hÒ, ven sông suÓi, và các vùng thÃp duyên häi. NÜ§c ª các hŒ sinh thái này có th‹ là nÜ§c ng†t, nÜ§c l® hay nÜ§c m¥n .Th¿c vÆt các hŒ sinh thái ÇÃt Äm cÛng rÃt Ça dång, tØ cây lau sÆy, cÕ næng, tre, mây, cây liÍu, rØng cây bÀn, cây ÇÜ§c còn Ç¶ng vÆt cÛng th‰ : chim, bò sát, chuÒn chuÒn .. Ÿ ViŒt Nam, các loåi ÇÃt lầy này bao gÒm nh»ng loåi ÇÃt phèn ª ñÒng Tháp MÜ©i, ÇÃt chiêm khê mùa thÓi ª các ô trÛng Hà Nam Ninh, ÇÃt h»u cÖ vùng U Minh v.v.

Trong hệ sinh thái đất lầy, có cây sen mọc . Cây này cũng là tiền đề cho nhiều bài ca dao về tình yêu trong trắng :

Đêm qua tát nước đầu đình

Bỏ quên cái áo trên cành hoa sen

Anh được thì cho em xin

Hay là anh để làm tin trong nhà

Trong Phật học, sen tượng trưng cho sự cố gắng giải thoát: mọc lên từ chốn bùn lầy hôi hám,-vì đất trong môi trường yếm khí chứa lưu huỳnh ở dạng H2S-, tượng trưng cho cuộc đời đầy phiền não rồi tự mình vươn lên, vươn cao lên ra khỏi vũng nước rồi nở ra hoa sen thơm ngát, đủ màu, tượng trưng cho sự giải thoát toàn diện.

ñÃt lầy gi» nhiŒm vø quan tr†ng nhÜ sän xuÃt lÜÖng th¿c (lúa gåo, trái cây), nuôi cá, giäi trí, du lÎch sinh thái. Th‰ nhÜng, càng ngày các hŒ sinh thái ÇÃt lầy låi bÎ suy thoái nhÜ rØng ngÆp m¥n bÎ phá hu› nuôi tôm, nên các vùng duyên häi không có hàng rào thiên nhiên che chª chÓng gió bão, làm ÇÃt m¥n dÍ bÎ phèn hoá vì khi thoát nÜ§c, l§p phèn dÜ§i ÇÃt sâu dÍ bÎ oxydhoá. Nguyên nhân thoái hoá và mÃt ÇÃt do dân sÓ tæng, do Çô thÎ hoá, ô nhiÍm, bÖm nÜ§c ngÀm quá nhiŠu . V§i bi‰n Ç°i khí hÆu toàn cÀu, s¿ thoái hoá còn nhanh hÖn vì các vùng thÃp là nÖi m†i ô nhiÍm ÇŠu chäy vŠ ch‡ trÛng DÜ«ng liŒu ÇÃt cao cÛng trôi vŠ ch‡ trûng gây trª ngåi cho các hÒ ao, sông suÓi và các rån san hô, chÜa k‹ tæng khä næng xÄy Ç‰n các bŒnh do nÜ§c Çem Ç‰n (water-borne diseases)

10.2 Các hŒ sinh thái ÇÃt khô (drylands ecosystems)

Các vùng ÇÃt khô sa måc chi‰m Ç‰n 40% diŒn tích trái ÇÃt: ª Hoa Kÿ, các ÇÃt này có ª sa måc Nevada, Arizona; ª Phi châu g¥p ª sa måc Sahara cÛng nhÜ các xÙ ngay phía nam Sahara nhÜ Niger, Mali, Sénégal, Tchad, Burkina Faso, Sudan, Mauritania, Nigeria, Ethiopia; ª các xÙ Trung ñông (Iran, Afghanistan, Azerbaijan..); ª sa måc Tân CÜÖng và cÛng g¥p ª sa måc tåi Úc Châu. GÀn 1 t› ngÜ©i d¿a vào các ÇÃt khô Ç‹ sÓng. NhiŠu vÃn nån nhÜ dê cØu thä rong, bão cát, cát di Ç¶ng, thi‰u nÜ§c mÜa, thi‰u cûi ÇÓt là nh»ng khó khæn nghiêm tr†ng trong cu¶c sÓng con ngÜ©i ª các vùng này, nhÃt là tåi các xÙ nghèo ª Phi Châu. Quän lš ÇÃt Çai ª Çây phäi ti‰p cÆn m¶t cách ÇÒng b¶ nghïa là phäi chú tr†ng Ç‰n toàn th‹ các khía cånh nhÜ phát tri‹n du lÎch, Ça dång sinh h†c, næng lÜ®ng thay th‰ cûi ÇÓt, täng cÜ©ng Ç¶ phì nhiêu cho ÇÃt, nông lâm k‰t h®p vØa sän xuÃt th¿c phÄm vØa bäo vŒ ÇÃt Çai, gi‰ng nÜ§c sinh hoåt Ç‹ giúp cho hŒ sinh thái ÇÃt vùng khô có th‹ sän xuÃt vØa sän phÄm, vØa cä dÎch vø m¶t cách bŠn v»ng.

11 Quän lš ÇÃt Çai bŠn v»ng

Trong khi dân sÓ m‡i ngày m¶t tæng gia thì ngÜ®c låi tài nguyên ÇÃt càng ngày càng mÃt vŠ lÜ®ng và phÄm. V§i tình trång Trái ñÃt Ãm lên do khí nhà ki‰ng gây ra, các täng bæng B¡c c¿c và Nam c¿c së nóng chäy làm nÜ§c bi‹n dâng cao, khi‰n nhiŠu vùng thÃp së bÎ ngÆp, làm giäm thêm diŒn tích ÇÃt . NhÜ vÆy, nŠn nông nghiŒp phäi cÓ g¡ng sº døng các tài nguyên tái tåo ÇÜ®c ( nhÜ ÇÃt, nhÜ nÜ§c, nhÜ rØng cây ..) m¶t cách hiŒu næng, phát huy tÓi Ça l®i tÙc trên cùng m¶t diŒn tích và vÅn phäi thoä mãn nhu cÀu th¿c phÄm cho dân và bäo vŒ môi trÜ©ng sinh thái nhÜ không bÎ ô nhiÍm. Vì ÇÃt là m¶t tài nguyên quan tr†ng vŠ nhiŠu m¥t (an ninh lÜÖng th¿c, xây cÃt, giäi trí ..) nên càng phäi trân quš .

11.1. Cäi thiŒn ÇÃt chÓng xói mòn và sa måc hoá

ñây là m¶t vÃn ÇŠ sinh tº ÇÓi v§i kinh t‰ nông nghiŒp vì ViŒt Nam miŠn bi‹n có nhiŠu vùng ÇÃt cát bao phû ru¶ng ÇÒng còn miŠn núi thì phá rØng gây nên nån xói mòn ÇÃt, nån rºa trôi, trÜ®t lª, miŠn gò ÇÒi thì ÇÃt bÎ Çá ong .

ChÌ nói riêng miŠn núi v§i nhiŠu loåi dÃt rÃt khác nhau trên nh»ng ÇÎa måo khác nhau Çã chi‰m 3/4 lãnh th° . Bäo vŒ ÇÃt và sº døng ÇÃt bŠn v»ng có tác Ç¶ng tÓt cho vùng cao mà còn cho cä vùng hå lÜu, vùng ÇÒng b¢ng. HiŒn tÜ®ng mÃt ÇÃt (do xói mòn), mÃt rØng (do phá rØng), mÃt nÜ§c (vì rºa trôi) Çã gây nhiŠu tiêu c¿c nhÜ lòng hÒ bÎ lÃp, lû løt tæng, chuÒi ÇÃt lª ÇÃt nhiŠu hÖn .

Do Çó, trÒng rØng låi trên các ÇÒi tr†c và trên các triŠn núi giãy TrÜ©ng Son, nông lâm k‰t h®p, giäm du canh Ç‹ ti‰n t§i ÇÎnh canh, ÇiŠu hoà dân sÓ là nh»ng vÃn ÇŠ liên quan và cÀn giäi quy‰t ÇÒng b¶:

-xen kÈ cây dài hån v§i cây trÒng ng¡n hån, nhÜ vÆy là không Ç‹ ÇÃt trÀn, do Çó vØa tránh ÇÜ®c xói mòn và vØa có l®i tÙc träi ÇŠu-chú tr†ng nhiŠu Ç‰n lâm nghiŒp xã h¶i (social forestry) nghïa là trÒng rØng trên ÇÃt công, ÇÃt d†c ÇÜ©ng xe lºa, d†c quÓc l¶ , tÌnh l¶, d†c sông, suÓí, kinh mÜÖng, tåo rØng giäi trí cho dân nông thôn cÛng nhÜ_ dân Çô thÎ .. Lâm nghiŒp xã h¶i bao trùm m†i loåi hình trÒng rØng nhÜ:.rØng c¶ng ÇÒng (community forestry) nhÜ là trÒng rØng trên ÇÃt công . Chính phû cÃp giÓng, cây con nhÜng c¶ng ÇÒng chÎu trách nhiŒm bäo vŒ cây .

.rØng nông dân (farm forestry)là trÒng trên ÇÃt tÜ.nông lâm k‰t h®p là trông cây liên k‰t v§i trÒng hoa màu: cây trên Çê, trên b© ao, quanh khu trÒng tr†t Ç‹ giúp cän b§t gió, vØa có nguyên liŒu cûi ÇÓt. Trên ÇÃt ÇÒi tr†c, trÒng cây rØng chóng l§n Ç‹ vØa có cûi, vØa có lá làm lót chuÒng Ç‹ có phân trâu bò.
.trÒng rØng trên ÇÃt Çã khai thác hÀm mÕ
.tåo vòng Çai xanh tåi ÇÃt khu kÏ nghŒ và ÇÃt ven Çô

11.2 Cäi thiŒn ÇÃt chÓng ô nhiÍm

Sº døng phân bón Çúng ch‡, Çúng kÿ, vØa tránh ÇÜ®c ô nhiÍm, vØa ti‰t kiŒm tiŠn; xÎt thuÓc bäo vŒ th¿c vÆt Çúng lúc Ç‹ vØa tránh phung phí, vØa bäo vŒ sÙc khoÈ ngÜ©i tiêu thø và bäo vŒ Ça dång sinh h†c.
HiŒn nay, nhiŠu rØng ngÆp m¥n bÎ phá Ç‹ nuôi tôm, khi‰n các miŠn bi‹n triŠu cÜ©ng dÍ xâm nhÆp sâu hÖn, các chÃt ô nhiÍm phát tán ra vÎnh, giäm sän lÜ®ng häi sän ven b©. Do Çó phäi luôn luôn có m¶t giäi rØng ven bi‹n vØa ch¡n sóng, vØa gi» phù sa giúp ÇÃt lÃn ra bi‹n.
11.3 Cäi thiŒn ÇÃt qua vai trò chÃt h»u cÖ

Tåi nh»ng vùng ÇÃt dÍ bÎ xói mòn thì trù liŒu các phÜÖng pháp tæng cÜ©ng chÃt h»u cÖ cho ÇÃt nhÜ trÒng các cây h† ñÆu Ç‹ vØa che phû kín m¥t ÇÃt vØa Ç‹ cäi tåo ÇÃt . ChÃt h»u cÖ giúp tæng dung tích hÃp thø cation, tæng khä næng gi» nÜ§c, làm nÜ§c dÍ thÃm vào ÇÃt khi‰n cây trÒng có th‹ chÎu hån lâu hÖn, b§t bøi bay v.v. ChÃt h»u cÖ trong ÇÃt giúp làm giäm s¿ gia tæng các khí nhà ki‰ng trên toàn cÀu và ngoài ra giúp tæng sÙc sän xuÃt cûa cây và cäi thiŒn chÃt lÜ®ng môi trÜ©ng. Và cÛng chinh chÃt h»u cÖ là nguÒn næng lÜ®ng chính cho các vi cÖ th‹ trong ÇÃt, giúp các vi sinh vÆt trong các chu kÿ Çåm, chu lÿ cacbon, lÜu huÿnh, tåo chÃt khoáng cho Ç©i sÓng th¿c vÆt .

Do Çó chÃt h»u cÖ là m¶t tài nguyên cÀn phäi ÇÜ®c phøc hÒi. Nông dân ViŒt tØ xÜa cÛng bi‰t ích l®i cûa phân chuÒng, phân møc :

TrÒng trÀu, Ç¡p nÃm cho cao

Che cho sÜÖng n¡ng khÕi vào gÓc cây

Nºa næm bén rÍ bén dây

Khô dÀu bã ÇÆu, bón tay cho liŠn

M¶t mai, trÀu bÓc l§n lên

M¶t sào trÀu Ç¡t b¢ng tiŠn mÅu ngô

Khô dÀu bã ÇÆu trong câu ca dao trên cÛng có møc Çích giúp cho ÇÃt giàu chÃt Çåm h»u cÖ . Ngoài ra, nông dân miŠn B¡c còn tÆn døng bèo dâu (Azolla) Ç‹ bón cho ru¶ng, không ngoài møc Çích tæng cÜ©ng chÃt Çåm cho cây:

Må chiêm không có bèo dâu

Khác nào nhÜ th‹ æn trÀu không vôi

11.4 Cäi thiŒn ÇÃt qua vai trò luân canh .

Luân canh lúa v§i hoa màu cÛng giúp cäi thiŒn Ç¶ bŠn cûa cÃu trúc ÇÃt cÛng nhÜ cäi thiŒn tính chÃt hoá lš và sinh h†c cûa ÇÃt .

Quän lš ÇÃt dai bŠn v»ng khi ta k‰t h®p m¶t cách hài hoà l®i ích cûa thiên nhiên v§i l®i ích cûa con ngÜ©i. Nói khác Çi m¶t nŠn nông nghiŒp bŠn v»ng chú tr†ng Ç‰n các tÜÖng tác gi»a các hŒ thÓng phø ; hŒ thÓng phø này cho ÇÀu vào (input) Ç‰n hŒ thÓng phø kia và toàn b¶ hŒ thÓng vÆn hành nhÜ m¶t chu trình khép kín. Trong hŒ sinh thái ÇÃt Çai thiên nhiên, các dÜ«ng liŒu lÃy tØ ÇÃt së ÇÜ®c cây cÓi hÃp thø sau Çó là d¶ng vÆt rÒi låi trª vŠ ÇÃt khi các th¿c vÆt và Ç¶ng vÆt ch‰t Çi .RÒi tåo ra chÃt khoáng, chÃt mùn và låi ÇÜ®c tái hÃp thø. NhÜ vÆy hŒ sinh thái vÆn hành gÀn nhÜ theo m¶t chu trình khép kín .

An ninh lÜÖng th¿c rÃt cÀn thi‰t cho bÃt cÙ xÙ nào và vì vÆy, con ngÜ©i phäi luôn luôn sº døng ÇÃt m¶t cách bŠn v»ng. MuÓn vÆy, phäi chæm sóc ÇÃt, tránh xói mòn, tránh m¥n hoá, phèn hoá, tæng cÜ©ng chÃt h»u cÖ cho ÇÃt, gi» Ç¶ Äm cho ÇÃt vào mùa n¡ng, làm ÇÃt thông thoáng, không Ç‹ ÇÃt bÎ nén ch¥t, không Ç‹ ÇÃt mÃt dÜ«ng liŒu cÀn cho cây cÓi. Ti‰t kiŒm ÇÃt Çai b¢ng cách phát huy hoä táng thay vì ÇÎa táng vì hoä táng không cÀn ÇÃt nghïa trang .Trái ÇÃt cÛng bÎ änh hÜªng cûa s¿ bi‰n Ç°i khí hÆu Çang diÍn ra trên toàn cÀu: lÜ®ng khí cacbonic CO2 tæng lên, gây hiŒu Ùng nhà ki‰ng làm hành tinh này nóng lên, kéo theo nh»ng thay Ç°i khí hÆu v§i bão løt, các trÆn cuÒng phong cÛng nhÜ nån sa måc hoá làm môi trÜ©ng sÓng bÎ suy thoái. ñó là chÜa k‹ nh»ng vùng ÇÃt không thích h®p v§i nông nghiŒp nhÜ núi non, ÇÌnh tuy‰t phû, tundra, sa måc thì ta thÃy ÇÃt còn låi cho loài ngÜ©i không phäi quš vØa mà là quš l¡m nhÜ ca dao:

Ai Öi ÇØng bÕ ru¶ng hoang

Bao nhiêu tÃc ÇÃt, tÃc vàng bÃy nhiêu

12. K‰t luÆn

ñÃt cûa chúng ta, cùng v§i nÜ§c, không khí và ánh sáng m¥t tr©i là nh»ng tài nguyên cÖ bän duy trì s¿ cung cÃp lÜÖng th¿c cho chúng ta, duy trì hŒ sinh thái trái ÇÃt .V§i dân sÓ gia tæng, nhu cÀu lÜÖng th¿c cÛng phäi gia tæng trong khi Çó thì diŒn tích ÇÃt nông nghiŒp càng ngày càng giäm do ÇÃt nông nghiŒp bÎ chuy‹n Ç°i ra thành phÓ, nhà ª, chung cÜ , lÃy ÇÃt tÓt làm sân golf. Nhu cÀu nÜ§c ng†t cÛng së gia tæng Ç‹ cho nÜ§c tÜ§i, nÜ§c sinh hoåt.
HŒ sinh thái ÇÃt (th° quy‹n ) càng mong manh cÛng kéo theo các suy thoái vŠ nÜ§c (thûy quy‹n ), vŠ con ngÜ©i (nhân quy‹n ). NhÜ vÆy, khái niŒm bi‰n Ç°i môi trÜ©ng toàn cÀu (global environmental change) bao hàm r¶ng hÖn là bi‰n Ç°i khí hÆu (climate change) và càng ngày càng ÇÜ®c Ça sÓ công nhÆn. S¿ bi‰n Ç°i khí hÆu toàn cÀu, an ninh lÜÖng th¿c và chÃt lÜ®ng môi trÜ©ng là nh»ng vÃn ÇŠ tÜÖng quan v§i nhau có tính sÓng còn ÇÓi v§i hành tinh chúng ta : s¿ tæng trÜªng kinh t‰ phäi Çi song hành v§i s¿ bäo tÒn tài nguyên thiên nhiên trong Çó ÇÃt là m¶t . Chúng ta Çã và Çang chÙng ki‰n nån phá rØng, phá núi ÇÒi, lÃp ao hÒ, gây ô nhiÍm môi trÜ©ng... Chúng ta Çang sÓng vô cäm v§i thiên nhiên và vô trách nhiŒm v§i mänh ÇÃt cûa mình. Th¿c vÆy, tæng trÜªng kinh t‰ mà thân tâm bÃn loån, thành phÓ thi‰u không gian xanh, rØng ÇÀu nguÒn thành ÇÒi tr†c, v¡ng chim hót, khí hÆu nóng thì không phäi hånh phúc .

Hånh phúc Çích th¿c là sÓng hài hoà v§i trái ÇÃt, trong niŠm cäm thông sâu xa v§i trái ÇÃt trên cä 4 loåi hình: cäm xúc (emotional), tinh thÀn (mental), th‹ chÃt (physical) và tâm linh (spiritual), không làm t°n thÜÖng Ç‰n ÇÃt mË, bäo vŒ tài nguyên cho các th‰ hŒ k‰ ti‰p, Çó là trách nhiŒm cûa các th‰ hŒ hôm nay bäo vŒ ‘gia tài cûa mË Ç‹ låi cho con’

Trái ÇÃt ta ª xÜa kia cÛng tiŠm tàng nh»ng nhiŒm màu cûa Chân nhÜ, cûa ThÜ®ng ñ‰ v§i thác, ghŠnh, núi, rØng, khe, suÓi, sông, bi‹n, v§i muôn vàn sinh vÆt trên cån, dÜ§i nÜ§c . Hãy trä låi cho vÛ trø món qùa thiên nhiên Çã ban t¥ng tØ cái thuª ban ÇÀu lÜu luy‰n Ãy, v§i ‘ngoài ÇÀu cÀu nÜ§c trong nhÜ l†c’ thay vì dòng nÜ§c ô nhiÍm:

‘Th‰ thì cûa Xêda, trä vŠ Xêda; cûa Thiên Chúa, trä vŠ Thiên Chúa’ (Mt 22, 21)

Vietnamologica

Tuesday, 26 July 2011

Đất và con người